MUHLIS
12-29-2002, 12:01 PM
Salom qadrli dostlar,
Buyuk yozuvchimiz Kodiriyning "bir havas" deya yozganlari "tarihimizning eng kir, qora kunlari bolgan keyingi xon zamonlaridan" olib yozganlari - U'tgan Kunlar"dan sizlarga ba'zi bir parchalarni keltirmokchi edim, marhamat kiziksangiz okib koring:
Ziyo shohiching uyidagi ziyofatdagi suhbat:
- Xoji akamiz bu kunda kanday ish bilan mashgullar?
Otabek - Toshkent begi yonida mushovur sifati bilan turadilar.
- Azizbek bu kunda ham Toshkentga hokimdir?
- Shundog.
..........
..........
Akram hoji sozida davom etdi
- Hokimingiz juda zolim emish, bu togri sozmi?
- Togri soz, - dedi bek, - Azizbek zulmidan aholi juda toygan.
Otabekning bu javobidan yolgiz Akram hojigina emas, balki majlisning boshka a'zolari ham ajablandilar. Otasining ali ne'mati bolgan bir bekning zulmini ikror etish hakikatdan ham taajubbga loyik edi. Azizbek Turkiston honligining eng zolim va mustabid sanalgan beklarining biri va uning oz karamogida bolgan Toshkent aholisiga kilgan zulmlari Farfonaga doston, ammo Akram hojining bu savoli Azizbekning eng yakini bolgan bir kishining o'glini sinab korishlik uchun edi. Bu sinash natijasi Akram hojini taajjubini orttirdi va buning sirini bilishga kiziksindi:
- Otangiz Azizbekning mushovuri ekan, - dedi Akram hoji, - nima uchun uni biroz bolsa ham yolga solmaydir?
- Kechiringiz, amak, - deb Otabek kulimsirandi, - sir otamning mushovurligining boshkacharok anglaganga ohshadingiz....Bizning beklarga hukm vaktida ham mushovur bolmok imkonsiz bir narsadir. Otam Azizbekning mushovuri va yakin musohibi sanalsa ham va lekin bu juz'iy ishlardaginadir. Buning uchun sizga bir misol keltiray, bu ish shu yakin oralardagina boldi: Toshkentdagi jumalik gap majlislaridan birida bir kishi Azizbekni maktar va bu maktovga karshi ikkinchi kishisi: "Nega muncha maktaysan, Azizbeking asli bir bachcha-da!" der. Ularning bu muzokaralarini chetdan eshitib turgan hufiyalardan biri bu sozni Azizbekning kulogiga yetkazur. Ertasiga Azizbek mazkur ikki kishini oz huzuriga oldirib, maktovchiga ulug mansab ato kilar va ikkinchisini olimga buyurar....Bu hukm majlisida hozir turgan otam mahkumning gunohini soraganida Azizbek jallodga bakirar:"Tezrok olib chik!" Otam tagin kulluk kilganida, jallodga buyurar: "Kulingdagini boshatib, urniga hojini olib chik!" - mana kordingizmi, otamning kadru kiymatini!
- Bolmasa aholi honga shikoyatnoma yozmaydirmi?
- Nechanchi shikoyatnoma soraysiz, - dedi Otabek, - Azizbekdan zulm, jafo korganlar bilan birlikda endi oninchi shikoyatnomamizni yuborgandurmiz.....Lekin honning yolboshchisi bolgan kishining ozi zulmda Azizbekdan necha zina baland orinni ishgol etguvchi kimsa bolsa, biz kandog kilaylik! Ammo shunisi ham borki, keyingi vaktlarda Azizbek Kukonning yorlig va farmonlarini iltifotsiz koldira boshladi....Har holda Toshkent aholisi Azizbek istibdodidan ortik toydi, kimdan komak sorashni ham bilmaydir!
.................... ........
.............. .................
Savdo bilan kanday shaharlarga bordingiz, bek? - deb soradi kutidor.
- Ozimizning shaharlardan korini kordim - dedi bek, - urus shaharidan Shamayga (Semipalatinsk) ham bordim.
- Ha, ha, siz Shamayga ham bordingizmi? - deb Ziyo shohichi ajablandi.
- Otgan yili borgan edim, - dedi bek, - Borishim nokulay bir vaktga togri kelib, kop mashakkatlar shekdim.
- Chin savdogar siz emishsiz, - dedi kutidor, - biz shu yoshga kelib hali ozimizning kattarok shaharlarimizni ham kora olmadik; siz orisning Shamayigacha borgansiz!
- Yurgan daryo, otirgan boyro emish, - dedi Akram hoji.
Rus shaharlariga borib savdo kiluvchi savdogarlar juda oz hisobda bolib, ularni korgan Otabek majlisga tansiklandi. Ruslar togrisida allakanday hayoliy rivoyatlar eshitib yurgan kutidor va Ziyo shohichining Otabekdan hakikiy holni bilgilari kelib, undan Shamayda korib-kechirganlarini soradilar. Otabek Shamay hotirotlarini sozlab berdi. Ruslarning siyosiy, iktisodiy va ijtimoiy tarakkiyotlarini, eshitguvchilarni hayratda koldirib ortik tafsiloti bilan aytib chikkach:
- shamayga bormasdan ilgari oz hukumatdorligimizni korib, boshkalar ham shundaydir, deb oylar edim, - dedi Otabek, - lekin Shamay menim bu fikrlarimni ost-ust kilib, ozimni ham butunlay boshka kishi yasadi. Men urisning idora ishlarini korib, oz idoramizning huddi bir oyinchok bolganini ikror etishga majbur boldim.
Bizning idoramiz bugungi tartibsizligi bilan keta bersa, holimizning nima bolishiga aklim yetmay koldi :!: Shamayda ekanman, kanotim bolsa, vatanimga uchsam, toppa togri hon ordasiga tushsam da, urusninghukumat konunlarini birma-bir arz kilsam, hon ham arzimni tinglasa da, barcha elga yorlig yozib urusning idora usullarini dasturil amal etishga buyursa, men ham bir oy ichida oz elimni urusniki bilan bir katorda korsam.....Ammo oz elimga kaytib kelib kordimki, Shamayda oylaganlarim, oshikkanlarim bir hayol emish!:( Bu yerda sozimni eshituvchi birov ham bolmadi, bolsalar ham:"Sening arzingni shu honlar eshitadimi, shu beklar ijro kiladimi?" deb, meni ma'yus kildilar. Ilgarirok men ularning gapiga bovar kilmay yursam ham, songidan togri sozni aytganlarini bildim. Darhakikat mozoristonda "hayyu alal-falah" hitobini kim eshitar edi!
Majlis Otabekning Shamay taasurotlarini marok bilan eshitgach, shu kungacha hech kimdan eshitilmagan uning fikrlariga ajablangan edi. Istikbol kaygusi tushiga ham kirmagan bu kishilar OTabekning daruni dildan chikarib aytgan gaplaridan hissasiz kolmadilar.
Ziyo shohichi:
- Bizning bu holga tushishimiz oz fe'li badimizdan!
Akram hoji"
- Togri!
Homid ham boshkalardan kolishmas uchun :"Hudo kofirning bu dunyosini bergan !" deb koydi.
- Menimcha urusning bizdan yukoridaligi uning ittifokidan bolsa kerak, - dedi Otabek, - ammo bizning kundan-kunga orkaga ketishimizga ozaro nizoimiz sabab bolmokda, deb oylayman, boshka hil aytganda, Ziyo amakimning fikrlari kisman togri. Oramizda bu korkinch holatga bahakki tushunadigan yahshi odamlar yok, bil'aks buzgunchi va nizochi unsurlar tomir yoyib har zamon sodda halkni halokat chukuriga karab tortadilar :!: ...........
.....................................Modomoki, oz garazi yolida istibdod orkali el ustiga hukmron bolguchilar yokotilmas ekanlar - bizga najot yokdir, magar shunday garazchilarni, ular kim bolsalar ham, ish boshidan kuvlash va ular orniga yahshi va holis odamlarni otkazish najotimizning yolidir! :!:
Otabek majlisga tamoman yangi va eshitilmagan fikrlarni sozlab ketti, ular bekning ogziga ankayishib kolgan edilar. Darhakikat, ozaro bitmas nizolar asli ma'nosini u yahshi anglab tahlil kilar va durust kimmat berar edi. Uning shu yusin mulohaza va fikrlari majlisga chuvalgan ipning uchini topib bergandek bolib, lafzan bolmasa ham, ma'nan ularning tahsin va olkishlarini oldi.
Otabek huftan namozi uchun tahorat olishga mehmonhonadan chikkan edi, uning ketishicha:
- Otaning bolasida, - deb Ziyo shohichi mehmonlarga karab koydi.
- Umri uzok bolsin, dedi Akram hoji, - yigitlarimiz ichida eng aklligi ekan....Agarda hon kotarish manim kolimda bolsa edi, hon kilib Otabekni kotarar edim!...Ozi okiganmi?..........
Afsuski garchand bu fakatgina bir badiiy asar bolsa ham Otabekning umri uzok bolmadi:
1277 yilning kuz kezlarida bolsa kerak, Yusufbek hoji Kanoatshohdan bir hat oldi, Kanoatshoh Avliyo Otdan yozar edi:
"Oglingiz yana bir kishi bilan (usta Olim) bizning koshinda edi. Avliyo ota ustidagi chor askarlari bilan toknashishimizda birinchi safimizni shu ikki yigit oldi va kahramonlarcha urushib shahid boldi. Men oz kolim bilan ikkisini dafn etdim...."
E'tibor bering uruslarning idora usuli hakida tolib-toshib sozlargan, oz idora usulini tankid kilgan obraz chor (urus) koshinlari bilan bolgan jangda shahid bolmokda! Bu shuni korsatadiki, Otabek urus hukumatini idora usulini ijobiy baholagan bolsa ham ularga kor-korona ergashmagan, balki oz vatanini ulardan himoya kilarok oz jonini fido etdi.
Kitob songida yana bir kizik ma'lumot bor, u Otabek va Kumushning Yodgorbegi hakida:
Yodgorbek ushbu asrning on tokkiz va yigirmanchi ochlik yillari miyonasida vafot kilib( :!: ), undan ikki ogil kolibdir. Ogillardan biri MArgilonning mas'ul ishchilaridan bolib, ikkinchisi Fargona bosmachilari orasida ekan( :!: ). Bu kunda nomu nishonsiz, olik-tirigi ma'lum emas, deydilar.
Buyuk yozuvchimiz Kodiriyning "bir havas" deya yozganlari "tarihimizning eng kir, qora kunlari bolgan keyingi xon zamonlaridan" olib yozganlari - U'tgan Kunlar"dan sizlarga ba'zi bir parchalarni keltirmokchi edim, marhamat kiziksangiz okib koring:
Ziyo shohiching uyidagi ziyofatdagi suhbat:
- Xoji akamiz bu kunda kanday ish bilan mashgullar?
Otabek - Toshkent begi yonida mushovur sifati bilan turadilar.
- Azizbek bu kunda ham Toshkentga hokimdir?
- Shundog.
..........
..........
Akram hoji sozida davom etdi
- Hokimingiz juda zolim emish, bu togri sozmi?
- Togri soz, - dedi bek, - Azizbek zulmidan aholi juda toygan.
Otabekning bu javobidan yolgiz Akram hojigina emas, balki majlisning boshka a'zolari ham ajablandilar. Otasining ali ne'mati bolgan bir bekning zulmini ikror etish hakikatdan ham taajubbga loyik edi. Azizbek Turkiston honligining eng zolim va mustabid sanalgan beklarining biri va uning oz karamogida bolgan Toshkent aholisiga kilgan zulmlari Farfonaga doston, ammo Akram hojining bu savoli Azizbekning eng yakini bolgan bir kishining o'glini sinab korishlik uchun edi. Bu sinash natijasi Akram hojini taajjubini orttirdi va buning sirini bilishga kiziksindi:
- Otangiz Azizbekning mushovuri ekan, - dedi Akram hoji, - nima uchun uni biroz bolsa ham yolga solmaydir?
- Kechiringiz, amak, - deb Otabek kulimsirandi, - sir otamning mushovurligining boshkacharok anglaganga ohshadingiz....Bizning beklarga hukm vaktida ham mushovur bolmok imkonsiz bir narsadir. Otam Azizbekning mushovuri va yakin musohibi sanalsa ham va lekin bu juz'iy ishlardaginadir. Buning uchun sizga bir misol keltiray, bu ish shu yakin oralardagina boldi: Toshkentdagi jumalik gap majlislaridan birida bir kishi Azizbekni maktar va bu maktovga karshi ikkinchi kishisi: "Nega muncha maktaysan, Azizbeking asli bir bachcha-da!" der. Ularning bu muzokaralarini chetdan eshitib turgan hufiyalardan biri bu sozni Azizbekning kulogiga yetkazur. Ertasiga Azizbek mazkur ikki kishini oz huzuriga oldirib, maktovchiga ulug mansab ato kilar va ikkinchisini olimga buyurar....Bu hukm majlisida hozir turgan otam mahkumning gunohini soraganida Azizbek jallodga bakirar:"Tezrok olib chik!" Otam tagin kulluk kilganida, jallodga buyurar: "Kulingdagini boshatib, urniga hojini olib chik!" - mana kordingizmi, otamning kadru kiymatini!
- Bolmasa aholi honga shikoyatnoma yozmaydirmi?
- Nechanchi shikoyatnoma soraysiz, - dedi Otabek, - Azizbekdan zulm, jafo korganlar bilan birlikda endi oninchi shikoyatnomamizni yuborgandurmiz.....Lekin honning yolboshchisi bolgan kishining ozi zulmda Azizbekdan necha zina baland orinni ishgol etguvchi kimsa bolsa, biz kandog kilaylik! Ammo shunisi ham borki, keyingi vaktlarda Azizbek Kukonning yorlig va farmonlarini iltifotsiz koldira boshladi....Har holda Toshkent aholisi Azizbek istibdodidan ortik toydi, kimdan komak sorashni ham bilmaydir!
.................... ........
.............. .................
Savdo bilan kanday shaharlarga bordingiz, bek? - deb soradi kutidor.
- Ozimizning shaharlardan korini kordim - dedi bek, - urus shaharidan Shamayga (Semipalatinsk) ham bordim.
- Ha, ha, siz Shamayga ham bordingizmi? - deb Ziyo shohichi ajablandi.
- Otgan yili borgan edim, - dedi bek, - Borishim nokulay bir vaktga togri kelib, kop mashakkatlar shekdim.
- Chin savdogar siz emishsiz, - dedi kutidor, - biz shu yoshga kelib hali ozimizning kattarok shaharlarimizni ham kora olmadik; siz orisning Shamayigacha borgansiz!
- Yurgan daryo, otirgan boyro emish, - dedi Akram hoji.
Rus shaharlariga borib savdo kiluvchi savdogarlar juda oz hisobda bolib, ularni korgan Otabek majlisga tansiklandi. Ruslar togrisida allakanday hayoliy rivoyatlar eshitib yurgan kutidor va Ziyo shohichining Otabekdan hakikiy holni bilgilari kelib, undan Shamayda korib-kechirganlarini soradilar. Otabek Shamay hotirotlarini sozlab berdi. Ruslarning siyosiy, iktisodiy va ijtimoiy tarakkiyotlarini, eshitguvchilarni hayratda koldirib ortik tafsiloti bilan aytib chikkach:
- shamayga bormasdan ilgari oz hukumatdorligimizni korib, boshkalar ham shundaydir, deb oylar edim, - dedi Otabek, - lekin Shamay menim bu fikrlarimni ost-ust kilib, ozimni ham butunlay boshka kishi yasadi. Men urisning idora ishlarini korib, oz idoramizning huddi bir oyinchok bolganini ikror etishga majbur boldim.
Bizning idoramiz bugungi tartibsizligi bilan keta bersa, holimizning nima bolishiga aklim yetmay koldi :!: Shamayda ekanman, kanotim bolsa, vatanimga uchsam, toppa togri hon ordasiga tushsam da, urusninghukumat konunlarini birma-bir arz kilsam, hon ham arzimni tinglasa da, barcha elga yorlig yozib urusning idora usullarini dasturil amal etishga buyursa, men ham bir oy ichida oz elimni urusniki bilan bir katorda korsam.....Ammo oz elimga kaytib kelib kordimki, Shamayda oylaganlarim, oshikkanlarim bir hayol emish!:( Bu yerda sozimni eshituvchi birov ham bolmadi, bolsalar ham:"Sening arzingni shu honlar eshitadimi, shu beklar ijro kiladimi?" deb, meni ma'yus kildilar. Ilgarirok men ularning gapiga bovar kilmay yursam ham, songidan togri sozni aytganlarini bildim. Darhakikat mozoristonda "hayyu alal-falah" hitobini kim eshitar edi!
Majlis Otabekning Shamay taasurotlarini marok bilan eshitgach, shu kungacha hech kimdan eshitilmagan uning fikrlariga ajablangan edi. Istikbol kaygusi tushiga ham kirmagan bu kishilar OTabekning daruni dildan chikarib aytgan gaplaridan hissasiz kolmadilar.
Ziyo shohichi:
- Bizning bu holga tushishimiz oz fe'li badimizdan!
Akram hoji"
- Togri!
Homid ham boshkalardan kolishmas uchun :"Hudo kofirning bu dunyosini bergan !" deb koydi.
- Menimcha urusning bizdan yukoridaligi uning ittifokidan bolsa kerak, - dedi Otabek, - ammo bizning kundan-kunga orkaga ketishimizga ozaro nizoimiz sabab bolmokda, deb oylayman, boshka hil aytganda, Ziyo amakimning fikrlari kisman togri. Oramizda bu korkinch holatga bahakki tushunadigan yahshi odamlar yok, bil'aks buzgunchi va nizochi unsurlar tomir yoyib har zamon sodda halkni halokat chukuriga karab tortadilar :!: ...........
.....................................Modomoki, oz garazi yolida istibdod orkali el ustiga hukmron bolguchilar yokotilmas ekanlar - bizga najot yokdir, magar shunday garazchilarni, ular kim bolsalar ham, ish boshidan kuvlash va ular orniga yahshi va holis odamlarni otkazish najotimizning yolidir! :!:
Otabek majlisga tamoman yangi va eshitilmagan fikrlarni sozlab ketti, ular bekning ogziga ankayishib kolgan edilar. Darhakikat, ozaro bitmas nizolar asli ma'nosini u yahshi anglab tahlil kilar va durust kimmat berar edi. Uning shu yusin mulohaza va fikrlari majlisga chuvalgan ipning uchini topib bergandek bolib, lafzan bolmasa ham, ma'nan ularning tahsin va olkishlarini oldi.
Otabek huftan namozi uchun tahorat olishga mehmonhonadan chikkan edi, uning ketishicha:
- Otaning bolasida, - deb Ziyo shohichi mehmonlarga karab koydi.
- Umri uzok bolsin, dedi Akram hoji, - yigitlarimiz ichida eng aklligi ekan....Agarda hon kotarish manim kolimda bolsa edi, hon kilib Otabekni kotarar edim!...Ozi okiganmi?..........
Afsuski garchand bu fakatgina bir badiiy asar bolsa ham Otabekning umri uzok bolmadi:
1277 yilning kuz kezlarida bolsa kerak, Yusufbek hoji Kanoatshohdan bir hat oldi, Kanoatshoh Avliyo Otdan yozar edi:
"Oglingiz yana bir kishi bilan (usta Olim) bizning koshinda edi. Avliyo ota ustidagi chor askarlari bilan toknashishimizda birinchi safimizni shu ikki yigit oldi va kahramonlarcha urushib shahid boldi. Men oz kolim bilan ikkisini dafn etdim...."
E'tibor bering uruslarning idora usuli hakida tolib-toshib sozlargan, oz idora usulini tankid kilgan obraz chor (urus) koshinlari bilan bolgan jangda shahid bolmokda! Bu shuni korsatadiki, Otabek urus hukumatini idora usulini ijobiy baholagan bolsa ham ularga kor-korona ergashmagan, balki oz vatanini ulardan himoya kilarok oz jonini fido etdi.
Kitob songida yana bir kizik ma'lumot bor, u Otabek va Kumushning Yodgorbegi hakida:
Yodgorbek ushbu asrning on tokkiz va yigirmanchi ochlik yillari miyonasida vafot kilib( :!: ), undan ikki ogil kolibdir. Ogillardan biri MArgilonning mas'ul ishchilaridan bolib, ikkinchisi Fargona bosmachilari orasida ekan( :!: ). Bu kunda nomu nishonsiz, olik-tirigi ma'lum emas, deydilar.