"Alpomish" dostonidan parcha

[Asadbek]

Hurmatli o'quvchi,

Siz bilan O'zbek dostonchiligining bebaho boyligi - "Alpomish" dostonini baham ko'rmoqchiman. Internetda sayr qilib, topib oldim :-)



Kunlardan bir kun Hakimbek kitob o’qib o’tirib, baxildan, saxiydan gap chiqib qoldi. Boybo’ribiy shunda o’g’li Alpomishdan: - Kishi nimadan baxil bo’ladi, nimadan saxiy bo’ladi?- deb so’radi. Unda o’g’li turib aytdi: “Vaqt-bevaqt birovnikiga mehmon kelsa, otini ushlab, joyi bor bo’lsa, ko’nglini xushlab jo’natsa, bul odam saxiy; agar joyi bor turib, joy yo’q, ko’ndirmay jo’natsa, bul odam baxil… Kishining moli zakotga etsa, zakot bersa, bul ham saxiy ekan. Agar zakot bermasa, bul ham baxil ekan...

Dostondan parchalar bu yerda (http://www.nuu.uz/bilimuz/tutors/literature/dars/34.htm)


http://www.htwm.de/truziboy/madaniyat/138.GIF

[Mona Lisa]

Asadbek,
Link uchun kattadan katta rahmat. Alpomishni 7/8 sinfda o'qiganimi esloliyman faqat. Mana endi qisman bo'lsa ham online versiyasini o'qidim. :)

[Asadbek]

Mona Lisa,
you are welcome!

Hech biror dostonni baxshi tilidan eshitganmisiz?
Men Alpomishni uyda bir to'yda Azim baxshi degan bir insondan eshitgandim, keyin VuzGORODOKda 1997 yil Navruz bayrami tashkillashtirganimizda, biz jurnalist talabalarning taklifiga binoan kelgan Shoberdi baxshi tilidan eshitgandim. Ajoyib aytishadi-da baxshilar...

Men ham bu dostonni birinchi bor o'qiganimda, Alpomishning tutqundan qaytib kelayotib, cho'lda opasi Qaldirg'och begim bilan "seni tanimayman, meni o'zga bilan adashtiryapsan, egachi..." deb aytishib turgan joyi juda ta'sir qilgandi.

[Royal]

Asadbek
Osha toydan yoki Vuzgorodokdagi bayramlar videosi bormikin?

[Asadbek]

Royal,
TVga olishgandi lekin o'sha bayramni.

[Royal]

Asadbek
Qaysi bayram va qachon bolgan edi, shuni batafsil etib bersayiz man bolladan sorab koraman - balkim lentasini sudrab kelishadi.

[Asadbek]

Royal,

VuzGORODOKda 1997 yil Navruz bayrami tashkillashtirganimizda2-yotoqxona oldida.

Siz baxshiga qiziqayotgan bo'lsaiz, baxshilarga bag'ishlab olingan filmlar borku, o'shalardan so'rang.

[Dunyokezganqalandar]

Asadbek, siz Surhondaryodan bo'lsangiz ajoyib bahshilarni eshitaganbo'lishingiz kerak shunda y emasmi?

[Asadbek]

Dunyokezganqalandar,
men Qashqadaryodanman.

Baxshichilik bizning Qashqadaryo va Surxondaryo taraflarda juda yaxshi saqlanib kelayotgan madaniy boyligimizdan biridir.

[Asadbek]

Dostondan yana bir parcha uchratib qoldim:
_________________

(Fozil shoir varianti bo'yicha)

[O'n olti urug' Qo'ng'it elida Dobonbiy degan o'tdi. Dobonbiyning o'g'li Alpinbiy edi. Alpinbiyning o'g'llari aka - uka boybo'ri va Boysarilar ancha yoshga brogan bo'lsalar ham farzandsiz edilar. Buning uchun ularni bir to'yda izza qiladilar. Aka - uka Shohimardon pirning Qabrida qirq kun tunab, farzand tilaydilar. Tilaklari vojib bo'lib, Boybo'ri bir o'g'il va qiz, ukasi Boysari esa bir qiz ko'radi. Shuning uchun aka - uka qirq kecha - kunduz to'y beradi. To'yning oxirgi kuni Shohimardon piri qalandar qiyofasida kelib Boybo'rining o'g'li va qiziga Hakimbek va Qaldirg'och, Boysarining Boysarining qiziga Barchin, deb ot qo'yadi hamda Hakimbek va Barchinni bir - biriga atashtirib, duo qiladi.
Bolalar o'sib, uch yashga yetgach, maktabga o'qishga borishadi va yetti yoshgacha o'qib, xat - savodli bo'lishadi. Shunda Boybo'ri: "O'g'limga shohlik, sipohlik ilmini o'rgatayin" deb, Boysari esa : "Qizimga qo'y sog'dirb, chorvadorlik ilmini o'rgatayin", deb maktabdan chiqarib olidi.
Hakimbek yetti yoshida Alpinbiy bobosidan qolgan o'n to'rt bort botmon birichdan bo'lgan parli yoyni ko'tarib, tortgani uchun Alpomish atandi.
Boybo'ri Boysaridan zakot talab qilgani uchun aka - uka o'rtasida nizo chiqib, Boysari Qalmoq eliga ko'chib ketdi. Oradan yetti o'tdi. Barchin ham bo'y yerib qoldi.
Qalmoq podshosi Toychixonning to'qson alpi bor edi. Shu alplar Barchinni olmoqchi bo'ldi. Qiz ulardan olti oyga muhlat so'rab, alpomishga xabar yuboradi. Yigit singlisi Qaldirg'ochning qistovi bilan Barchinni qalmoqlardan ajratib olish uchun safarga otlanadi. Yo'lda Alpomish cho'ponlarning qo'shxonasida yotib tush ko'rdi. Shu kechasi to'qson alpning biri Qarajon ham tush ko'rib, Alpomish bilan g'oyibona do'st bo'ladi. Murod tog'ida Alpomish bilan Qarajon uchrashib, Qarajon Alpomish nomidan Barchinga sovchi bo'lib bordi]:
Barchin aytdi: "Alpomish kelsa, kepti -da, Alpomish keldi, deb men Alpomishning etagidan ushlab keta berayinmi ? Bul alplar ham umid bilan olti oyga muhlat bergan. Har kim maydonga ot soladi, otini o'zdirgan odam oladi. Har kimning o'z ko'ngli o'zidan qoladi. Mening to'rt shartim bor, shul to'rt shartimni qilgan kishiga tegaman. Xohi Alpomish qilsib olsin, xohi qalmoqlarning biri qilib olsin, shul so'zim xon to'ramga aytib bor" deb bir so'z aytib turgan ekan:
Ot chopsa gumbirlar tog'ning darasi,
Botirni ingratar nayza yarasi,
Kegan bo'lsa Qo'ng'irot elining to'rasi,
Qirq kunlik yo'l Boboxonning orasi,
Ko'zdan yoshin munchoq - munchoq tizdirsa,
Qo'shqanotning boybachchaga tegaman.
Mendayin oyimning holing bilganga,
Osha yurtdan mehnat tortib kelganga,
Dushmanlarga qora kunni solganga,
Yoy tortishsa, yoyi sinmay qolganga,
Men tegaman shul yoyandosh polvonga.
Mendayin oyimning holing bilganga,
Meni izlab osha eldan kelganga,
G'anim ko'rsa, qiyomat kun solganga,
Osha yutrdan izlab halak bo'lganga,
Ming qadamdan tanga - pulni urganga,
Men tegaman shul qirag'ay merganga.
Savash bo'lsa, bul shubanib chiqqanga,
Kurash qilib to'qson alpni yiqqanga,
Men tegaman nor bilakli polvonga.
Shul so'zimni aytib borgin to'ramga,
Zog' ham bo'lsa qo'na bersin gulshanga,
Men tegaman to'rt shartimni qilganga….

Bu so'zni Barchindan eshitib, Qorajon aytdi: "Bul o'yni sen o'ngg'ay topding, ayollik qilib, men shuni deyman, deb Alpomishning etagidan ushlab o'tirganda, hodisa ishlar paydo bo'lar edi. Bul ishining binoyi bo'ldi" , deb Qorajon otlanib borayotib edi, bir kam to'qson alp kelayotib edi, Qorajonning oldidan chiqib qoldi. To'qson alpning zo'ri Ko'kaldosh turib aytdi: "Qorajon, qayoqdan kelyapsan?"

Qorajon aytdi: "O'zbakning qizinikidan kelyapman".
- O'zbakning qizining muhlati bitdi, uchradingmi, nima javob aytdi?
- O'zbakning qiziga uchrab kelayotirman. O'zbakning qizining aytgan so'zi shul bo'ldi: "Poyga qilaman, otni o'zdirganga tegaman; kurashda alplarning barini yiqqanga tegaman; yoy tortishdasa, yoyi sinmay qolganga tegaman; ming qadamdan tanga - pulni urgan qirag'ay merganga tegaman".

Bu so'zni eshitib, Ko'kaldosh alp aytdi: O'zbak qizining ko'ngli menda, poyga bo'lsa, o'zib kelmoq Ko'kdo'nonning tani; kurash bo'lsa, to'qson alpning birini qo'ymasdan yiqmoq faqirning tani; yoy tortishganda ham, mening yoyim ainmay qoladi; ming qadamdan tanga - pulini depti, besh yuz qadamdan tanga pulini uraman, ming qadamga borgan so'ng, chog'lab qo'yib yuboraman bu yog`ini mujmaltob qilib olaman. Sen bu ostingdagi olachani qayoqdan olding?

- Qo'ng`rotdan Alpomish degan do`stimiz kelgan ekan, bul shuning oti.
- Alpomish keldimi?
- Keldi, - dedi.
- Shul yurtlardan shul otini minib, xotin olib ketaman, deb ahmoq bo'lib yururmi?
- Shul otni minib kelgan ekan, - dedi.
Ko'sa sinchi degan sinchisi bor edi, sinchisiga aytdi: "Tushib, o'zbakning otini ko'r, qani". Tushib Boychiborni ko'rdi; qarishlab ko'rdi: sag'risining ustidan qulog'ining o'rtasigachayin to'qson olti qarish chiqdi, ayil tortuvi oltmish uch ko'rdikim, qo'ltig'ida to'rt yarim gaz qanot buklam - taklam bo'lib yotir.

- Qanday ekan o'zbakni oti ? - dedi.
- O'zbakning oti anday ekan, o'zbakning qiziga burilmay qo'ya qo'y, - dedi.
- Chiningni ayt, - dedi.
Otni tarif qilib, chini shul, deb bir so'z aytib turgan ekan:

Yilqichinda o'zi kelgan sinlidir,
To'bishqon tuyoqli, maqol bellidir,
Arosat kuningda ajab hollidir,
Qimmatboho ekan o'zbakning oti.
Minganlarning haqdin yetar maqsadi,
Qo'ltig'ida to'rt yarim gaz qanoti,
Asil tulpor ekan o'zbekning oti.
O`zi shunday kelgan ekan chovkar ko'k,
Quyruq`idan berasinda kiri yo`q,
Qanday bo'lsa minganlarga ko'ngil to'q,
Men bilaman ildamlikda mini yo'q.
Qimtisa o'tadi osmonda qushdan,
Beliga yarashgan kark qubba pushtan,
Hech kamlik bo'lmasa yo'rg'a yurishdan,
Umid qilma oy Barchinday buvishdan,
Asil tulpor ekan o'zbakning oti,
Buni mingan qo'ng'irotlarning bekzoti.
O'n ikki oy sen otingni boqtirsang,
Yo'l - yo'lakay yo'lga gulmix to'ktirsang,
Avaylab o'zadi o'zbakning oti.
Bedov minib, ot abzaling shaylasang,
Poyga qilib ko'p shumlikni o'ylasang,
Poyganing boshida tortib boylasang,
O`n besh kun ilgari berman haydasang,
Bo'shalsa o'zadi o'zbakning oti.
Avval quloq solgin avtgan tillara,
Senga taqdir qilmas Barchin gullar - a
Chopa bersang oltoychalik yo'llara,
Ingransa o'zadi o'zbekning oti.
Qalmoq elda ot bo'lmaydi barobar,
Umid uzib keta bergin, qalmoqlar...

[ Qorajon o`zaro janjallashmay, barchin shartlarini bajarishga kirishish kerakligini aytdi .Bu xammaga ma'qul bo`ldi.Poygaga qalmoqlarning podshosidan uch ot keldi: biri olapocha to`riq ot ,biri shapaq ot, biri saman ot. Xammasi bo`lib to`rtyuz to`qson to`qqiz ot to`plandi.Alpomishning
Boychibor oti bilan beshyuz bo`ldi.Poygaga Alpomish nomidan Qorajon jo`nadi.Bobaxon tog`onida yetgach poyga boshida qalmoqlar Qorajon bilan Boychiborni boylab, o`zlari jo`nab ketdilar.Qorajon boylovli yotib, avliyo-anbiyolarga iltijo qildi.Shunda Alpomishning Rajabxo`ja eshon degan piri kelib , boylovdan ozod qildi.Qorajon kim yechganini bilmay qoldi.]

Endi jabir qildi otning joniga,
Qamchi urdi Boychiborning soniga,
Qolmadi-ku Boychiborning toqati,
Yozilgandit to`rt yarim gaz qanoti,
Qamchi urdi Qorajonday zo`rabon,
Yashinday bo`p ko`tarildi Boychibor,
Balki bulut bilan bo`ldi barobar,
Ko`zin ochib qarar Qorajon nomdor,
Yashinday bo`p opketadi Boychibor…
Qorajon cho`llarda yolg`iz boradi,
Xudo deydi, otni qamchi uradi,
Jonni sotib Chibor ketib boradi,
Qorajonbek shunday bo`ylab qaradi,
Peshin vaqti bir qorani ko`radi,
Qorajonbek chu deb shiddat qiladi,
Keyinidan Boychibor yetib boradi.
Qolmadi-ku ul qalmoqning toqati,
Borayotgan qalmoq shoxning to`r oti,
Shunday to`riq otning odati:
Yetar sop Qorajon nosvoy so`radi,
Ikkovlari nashalashib qoladi ,
To`riq ot odati shunday bo`ladi,
Qizib kelib endi qayerga tursa,
Turgan yerga olaqaroq bo`ladi,
Buning odati Qorajon bo`ladi.
Ot tizginin bir to`xattib turadi,
Kim ketdi , deb bu qalmoqadan so`radi.
Qorajon bek bul turgancha bo`lmadi,
Chuv, deydi, tag`I hem bunday jo`nadi,
Qalmoq ham bul otga shiddat qiladi,
Turgan yerga oti qotib qoladi,
Qo`zg`algandan sho`rning oti quladi,
Egar-abzal dardisar bo`lib qoladi…
Kun aylanib tag`i bo`p qoladi,
Tag`I shunday bir qorani ko`radi,
Yaqinlab Qorajon nomdor boradi,
Bu otning anig`in endi biladi,
Ostida ilg`iydi bul to`bichog`i,
Borayaotgan qalmoq shoxning shapag`I,
Shapaq otga yetib bordi Boychibo,
Qorajonbek shunday shddat qiladi,
Kunning o`zi ayni tush bo`p keladi.
Shapaqning oldini Chibor o`tib o`radi,
Ot boshini kunga to`g`ri qiladi,
Ko`zalari jaqilib keyin qoladi.
Shapaq otga otdan Chibor o`tib jo`nadi,
Shapaqing odati shunday bo`ladi,
Dupur eshitmasa keyin qoladi…..
Shapaq otga qalmoq qamchi uradi,
Duburni bilmay ,keyin qoladi….

[Asadbek]

Qorajon cho`llarda yolg`iz boradi,
Ko`z yubordi o`ngu so`lga qaradi,
Cho`lda tag`I bir bedovni ko`radi,
Keyninidan Qorajon yetib boradi,
Bul otning anig`i tagi biladi:
O`n bir minglik Qalmoqshohning samani,
Cho`llarda yarqillab ketib boradi.
G`am bilan sarg`ayib galdayin diydor,
Bu qalmoqham Qalmoq shohga hizmatkor,
Poygaga shohining oti chopar,
Borayotir Qorajondan bexabar.
Cho`llarda yarqirab arabi tulpor,
Irg`iganda tog`I toshlar gumburlar,
Samanning ketidan yetib Boychibor
Sag`risiga kelib og`iz soladi,
Keyin qarab ani to`lg`am tashladi,
Ikki tulpor yo`l talasha boshaldi,
Ikkivi barobar yetib boradi,
Bir-biriga yo`llarda rad beradi,
Qorajonbek bunga hayron qoladi,
Qalmoqshohning oti saman balodi(r),
Boychiborman barobar kep qoladi,
Harchand o`ylab borar Qorajon nomdor,
Borayotir yo`l talashib barobar,
Oqtuyoq kelgandir bunday samanlar.
Oh urib to`kadi ko`zdan yoshini,
Yolvorib xudoga slogan sihini.
Toshga qarab burdi otning boshini,
Toshloqda qilay deb buning ishini.
Toshloqda chopadi nazari tulpor,
Bo`ynin suzib irg`ir edi jonivor,
Bir kecha, bir kunduz toshloqda chopib,
Tuyog`in oldirib keyin qoldirar,
Saman otdan endi o`zdi boychibor,
Samandan o`tdida toqat qolmadi,
Ko`kaldoshining Ko`kdo`nonin ko`rmadi.
Barakalla , Qorajonday mardiga,
Bek do`stiga bul qilgan xizmatiga,
Chiday olmay cho`llarda g`ayratiga,
Sira qaramaydi otning betiga….
Oh urganda ko`zdan oqar selob yosh.
Zolim bilan xargiz bo`lmang yo`ldosh,
Taqimida besh yuz botmon kaltagi,
Alp Ko`kaldosh shunday burilib qaradi,
Chuv, deydi Dononga qamchi uradi,
Yashinday bo`p oqib ketib boradi.
-Qani ey yetib ol ,- deb boradi.
Shopirib irg`iydi nazari Chibar,
Bu Do`nonga g`olib kelgan tulporlar,
Chu ,deb qamchi urdi Qorajon qaysar ,
Quvib Do`nonga yetdi Boychibor.
Alp Ko`kandosh shunday burilib qaradi,
Boychiborman Qorajonbek keladi .
<<Birov buni chechgan >>,-gumon qiladi,
shamolday g`uvillab yetib boradi,
Ko`do`nonning sag`risidan oladi,
Keyin qarab siltab otib yubordi.
Ancha yo`lga borib tushdi Ko`kdo`non,
Qirqming qadam otib ketdi Boychibor,
Yana ham o`zini o`ngg`ardi Do`non,
Chiborning keynidan yetdi ul zamon ,
Qarsillatib dumg`azadan oladi,
Ustida Qorajon bilmay qoladi.
Keyin qarab siltab otib yubordi,
Ancha yo`ga borib tushdi Boychibor,
O`n ming qadam o`tib ketdi bu tulpor.
O`zini o`ngg`arib chibor keladi,
Ko`kaldosh ilgari ketib boradi,
Poyganing mazgili yaqin keladi,
<<O`zbek qizi meniki,-deb boradi,-
Bul o`zbakning oti keyin qoladi,
Barchinoyim faqirniki bo`ladi>>.
Shu so`z aytib yolg`iz ketib boradi,
Yashinday bo`p Chibor yetib keladi.
Alp Ko`kaldosh juda xadik oladi:
<<Shul o`zbakning oti tilsiz balodi(r),
Tag`i ham jalanglab yetib keladi>>,
Ju deydi Do`nonga qamchi choladi,
Xozir Do`non bir barobar keladi,
Ikki tulpor yo`l talashib boradi,
Alp Qorajon Ko`kaldoshga qaradi:
-Akam eding, ko`p shumlikni o`ylading,
Poyganing boshida tortib boylading,
Necha kundan beri otni haydading.
Qani, sening Do`noningning o`zgani,
Yening haqlab sening holing bilagani,
Qani bul otingni xizmat qilagani,
O`zbak qizin senga olib bergani,
Qani undan boychiborning qolgani?!
Necha kundan beri chopib kelasan,
Besh yuz odam sarson bo`lib yursan,
Olaman deb baring ahmoq bo`lasan,
Behuda zingkiyib hammang qolasan,
O`zbak oti endi o`zar , bilasan.
-ostingda irg`iydi Chiborday hayvon,
ko`tarilib so`z aytmagin Qorajon.
O`zbak qizi meniki deb boraman,
Harqanday qilmasa-da o`zim olaman.
Jafolarga solib endi tanda jon,
O`zgarman ,deb ko`tarilma ,Qorajon!
Ushbu damning damlarini dam dema,
Chiboringdan Ko`kando`nonni kam dema,
Tiling tortgin , ahmoq, so`zni lof urma.
Qncha bossa yashinday bo`lib ketadi,
Sening mingan Chiboringdan o`tadi.
Ustidagi menday nomdor to`radi,
Bu zo`rligim yurtga ma'lum bo`ladi,
Menga dushman bo`lgan odam o`ladi,
Xotinimni qaytib o`zbak oladi oladi,
Sen bir o`zimdan chiqqan balodi(r),
Oti o`zganman bir o`zbak nima qiladi?!
Qorajonbek buning so`zin biladi,
Olganingni ko`raman,deb jo`nadi.
Ikkovi barobar yo`lda boradi,
Bir-birini musht tashlashib uradi,
Birov biroviga mushti tekkanda,
Tog` cho`qqisi qulaganday bo`ladi,
Qorajon qaytmaydi,navbat o`ladi.
Goh yerlarda qamchilashib, savashib,
Ko`p xarxasha qilar aqili shoshib,
Bedov otlar borar yo`lda talashib,
Borayotir bir-birman tishlashib…


<<Bularning kelar muddatidan o`tdi>>,-deb alpomish bir baland teppaning ustiga chiqib, durbinini olib, shunday yo`lga qaradi.Ko`rdi: ikkot yo`lda yo`l talashib kelyapti, birini durbini bilan tanidi
: biri Ko`kdonon.Boychibor to`riqday bo`lib k`orindi. Tuyog`idagi mixlar ozor bergan , oppoq ko`pikka botgan, tuyog`idan chiqqan to`zon bilan to`riqday b`olib qoltgan.Boychiborni tanimay:
<<Hman otimdan,ham yurtimdan ayrildim>>,-deb behush bo`lib yiqildi.barchin kelib ,alpomishning xolini so`rib , yiqilganini ko`rib bo`shini tizzaga olib , bir so`z deb turgan ekan:

Ne sababdan, to`ram ,qadding bukildi,
Jaladay bo`p ko`zdan yoshing to`kildi,
Bir davlatli xonim, xoling ne bo`ldi?
Sen yiqilib, qolmas oyim qarori?
Yo asar qildimi dev bilan pari?
Sen eding-ku Qo`ng`irot elning shunqori!
Sabil bo`lmasizda bobom kirdori,
Oyimning qolmadi sabri-qarori
Boshing ko`tar, Qo`ng`irot elning qo`chqori.
Meni izlab kelib bunday bo`lasan,
Ko`rdim seni behush bo`lib borasan.
Yig`latmagin menday gul buvishingni,
Och ko`zingni, ko`tar , xonim boshingni………….

Bu so`zni eshitib, ko`zini ochib ,Barchinoyga qarab, bir so`z deb turgan ekan:

Menday beklar sening uchun kelgandir,
Sening sharting, bildim ,poyga bo`lgandir,
Ko`p qalmoqman Boboxonga borgandir,
Qorajonman mening otim o`lgandir.
Ot o`zdirib qalmoq seni olmaymi,
Oti o`zsa, gapi maqul bo`lmaymi,
Senday oyim qalmoq bilan bo`lmaymi,
Menday to`rang tiriklayin o`lmaymi?
Hasratingdan behush bo`lib yotaman,
Yurtim ko`rmay sarson bo`lib ketaman,
Bunday bo`lib elga borib netaman,
Bu so`zlarni o`ylab, qonlar yutaman,
Yotmaganda yolg`iz o`zim qaytaman?!.

Bu so`zni Apomishdan eshitib, Barchin ham durbin olib qarab ,kelayotganotlarga qarab,bir so`zni aytib turgan ekan:


Quruq-yo qur, hayt-a,to`ramning oti,
Oq to`shim- yayloving,sochim- shipirtki.
Kuyganimdan gapni gapga ulayin,
To o`lgancha sayisin bo`p yurayin,
Egam raxim aylasin qonli yoshima,
Sabab bo`lib qo`shgin dengi-do`shima,
Olmosday tuyog`ing qorday to`shima,
O`yilmay kuymasin kulbai xonam,
Oh urib yig`laydi mendayin sanam,
Qalmoqda qolmasin guldayin tanam.
O'n ikki oy seni Boybo'ri boqdi,
Gardaningga Qaldirg'och qo'tos taqdi,
Yig'latmagin barchin qulday bebaxtdi,
Qurru - yo qur, hayt -a, begimning oti!..

Tepaning boshida qarab turadi,
Otlar royish bul ko'rinib qoladi,
Qur hayt, degan Barchinoyning dovushi
Boychiborning qulog'iga boradi.
Suvluq tishlab o'zin otdi Boychibor,
Kalta qantarib tashlagandi qalmoqlar,
Tizgini uzilib ketdi muqarrar,
Ustidagi alp Qorajon bexabar,
Ko'kdo'nondan endi o'tdi jonivir...

Xonning Chibor oti poyganing oldini olib, shashti bilan kelib, baxmal o'tovni yetti marta aylanib, otning tizginini ushlab Qorajon to'xtatdi, Barchinning kanizlari yig'ilib yetdi...

[Yoy tortishish, ming qadamdan tanga - pulni urish va kurash shartlarini bajarishda ham Alpomish g'olib keladi.
Barcha shartlarini bajargan Alpomishga Barchinni nikohlaydilar. Alpomish barchinni olib, o'z yurtiga qaytadi. Ko'ch ortidan Toychixon qo'shin yuboradi. Ikki o'rtadagi jangda ham Alpomish g'olib chiqib, eson - omon o'z yurtiga qaytadi. Amakisi va qaynatasi Boysari Qalmoq elida qoladi.
To'ychaxon podsho Boysarining molu mulkini tortib olib, o'zini cho'pon qilib qo'yadi. Karvonlardan bu xabarni eshitgan Alpomish amakisini qutqazish uchun yana Qalmoq eliga safar qiladi. Ammo Surxayil kampir hiylasi bilan yetti yil zindonda qolib ketadi. Oti yordamida asrlikdan qutulib, o'z eliga keladi. Bu paytda qahromonning o'gay ukasi Ultontoz Qo'ng'irotda hokimiyatni qo'lga olib, Barchinga uylanmoqchi bo'lib to'y bermoqda edi. Alpomish Qultoy qiyofasida to'yga kelib, dushmanlarini yengadi. Qalmoqda qolgan Boysari ham yetib keladi. Bo'lingan urug' qayta birlashib, Alpomish murod - maqsadiga yetadi.]

http://surxon.connect.uz/alpomish_dostoni.htm

[Masanori]

Alpomish dostoni haqida ancha savollarim bor. Yaqinda Hitoyliklar suratga olgan Chingizxon serialini kurib, savollarim yanada kupaydi. Kim u Alpomish? Qungirot deganlari qaysi el-ulus? Kuchmanchi mugul-turk qabilalariga tegishli doston qanday qilib qashqadaryo, surhandaryo vohalariga kelib qolgan?

Agar yahshilab Alpomish dostonini va Chingizhon hayotini taqqoslaydigan bulsangiz, juda kup uhshashliklarni topsa buladi. Balki Alpomish deganlari Chingizhondir.

Chingizhonning onasi ham Qungirot elidan bulgan ekan. Uni ustiga Chingizhonni yoshligida qullikda, zindonda saqlashgan - otasi uldirilganidan keyin taht vorisidan qutulish maqsadida. Chingizhonning ham mohir kamonchi, qilichboz, chavandoz ekanligi yoshligidanoq el-ulusga malum bulgan. Hullas bunday uhshashliklar juda kup...

Fikrimcha, Alpomish dostoni asosida aynan Chingizhon hayoti turishi ham mumkin.

[ferghaner]

Alpomish dostoni haqida ancha savollarim bor. Yaqinda Hitoyliklar suratga olgan Chingizxon serialini kurib, savollarim yanada kupaydi. Kim u Alpomish? Qungirot deganlari qaysi el-ulus? Kuchmanchi mugul-turk qabilalariga tegishli doston qanday qilib qashqadaryo, surhandaryo vohalariga kelib qolgan?
Agar yahshilab Alpomish dostonini va Chingizhon hayotini taqqoslaydigan bulsangiz, juda kup uhshashliklarni topsa buladi. Balki Alpomish deganlari Chingizhondir.
Chingizhonning onasi ham Qungirot elidan bulgan ekan. Uni ustiga Chingizhonni yoshligida qullikda, zindonda saqlashgan - otasi uldirilganidan keyin taht vorisidan qutulish maqsadida. Chingizhonning ham mohir kamonchi, qilichboz, chavandoz ekanligi yoshligidanoq el-ulusga malum bulgan. Hullas bunday uhshashliklar juda kup...
Fikrimcha, Alpomish dostoni asosida aynan Chingizhon hayoti turishi ham mumkin.

mana shu fikr va dalillar uchun kotta rahmat. tugrisi balki manam sal pal qushimcha bilimga ega busam shu fikirlarga tula qushilishim mumkin.
man oldindan sal boshqacharoq uylardim. mana hozirgi turklani urta osiyodan ketishi yoki daje bizikilar bilan problema chiqqani uchun jaa qupol gap chiqyaptiyu haydalishini shu alpomishdegi aka ukalarni bir-biridan arazlab qolib bittasi kuchib ketishi bilan tasvirlashga intilishmaganmikin deb uylardim. balki kotta hatodir, lekin shunaqa fikrlarim boridi. rahmat.

[Asadbek]

Fikrimcha, Alpomish dostoni asosida aynan Chingizhon hayoti turishi ham mumkin.

Alpomish va Chingizxon hayotida ancha-muncha o'xshashliklar bo'lishi mumkin. Bu tabiiy hol.
Ammo, "Alpomish" dostoni yaratilgan vaqtlarda Chingizxon hali rejada ham bo'lmagan.

1999-yil yurtimizda "Alpomish" dostonining 1000 yilligi nishonlangan. Chingizxon esa 13-asrda o'lkamizga bostirib kelgan...

[Mehribonu]

Mongol, tuvalarda ham throat song bor. To'g'risi, ularni tomoqdan chiqargan ovozi uzbek baxshilaridan ko'ra ohangdorroq. Soz'larini mutlaqo tushnmadim, ammo nimgadur qandaydir yaqinlik hissi bordek.
Hozir u yevropada modern bo'lyaptiykan...
YouTube - Mongolian Song - Ode to the Altai
YouTube - Mongolian Song - Zurhnii Erel
YouTube - Kongar-ol Ondar with Bady-Dhorzhu Ondar
ayniqsa, shu 3-dagilarni tomog'idan chiqqan ovoziga anqayappan...

Man o'zim nimagadur o'zbek baxshilar aytishuvini ko'p ham tushuna olmay qolaman... lekin baribir zo'r.

[Masanori]

Alpomish va Chingizxon hayotida ancha-muncha o'xshashliklar bo'lishi mumkin. Bu tabiiy hol.

Ammo, "Alpomish" dostoni yaratilgan vaqtlarda Chingizxon hali rejada ham bo'lmagan.


1999-yil yurtimizda "Alpomish" dostonining 1000 yilligi nishonlangan. Chingizxon esa 13-asrda o'lkamizga bostirib kelgan...

1000 yil deb hech kim aniq ayta olmaydi. Hammasi tahmin.

[mimoza]

1000 yil deb hech kim aniq ayta olmaydi. Hammasi tahmin.

Agarda bizda ham arxeologik izlanishlar olib borilganda, Alpomishni ham real haetdan
olinganmi joki fiktiv asarmi, balki bilib olgan bo'larmidik. Doston asosan real voqealarni
tasvirlajdi ("Gelgamesh" dostoni, "Odisseja'). "Alpomish" to'g'risida prof.-olimlarimiz hech
qandaj bir asosli natizhaga erishganlari jo'q. Nemis orientalisti "Alpomish"
mazmuni "Odisseja"ga o'xshashligini ajtib o'tgan...???"Odisseja" eramizdan avalgi VIII asrda pajdo bo'lgan.

Dosotnni o'qiganlar unda qo'llanilgan so'zlarga etibor bergan bo'lishsa,
Barchinni otasining "...begona yurtda qolar bo'ldi sujagim..."-degan zhoji bor. Aniq bilmadim,
zamonavij o'zbek tilida shundaj -'jani qabri emas sujagi begona zhoyda qoladi -
gapiriladimi umuman? Agarda bu tushuncha (?) jo'q bo'lsa bizning hozirgi tilimizda,
dostonni pajdo bo'lgan vaqtini bemalol 1000 yil orqaga tashlasa bo'ladi, deb o'jlajman.

Asadbek! Alpomish va Chingizxon hayotida
ancha-muncha o'xshashliklar bo'lishi mumkin. Bu tabiiy hol.Nima uchun tabiiy hol?

[Ma'ruf]

Agarda bizda ham arxeologik izlanishlar olib borilganda, Alpomishni ham real haetdan
olinganmi joki fiktiv asarmi, balki bilib olgan bo'larmidik. Doston asosan real voqealarni
tasvirlajdi ("Gelgamesh" dostoni, "Odisseja'). "Alpomish" to'g'risida prof.-olimlarimiz hech
qandaj bir asosli natizhaga erishganlari jo'q. Nemis orientalisti "Alpomish"
mazmuni "Odisseja"ga o'xshashligini ajtib o'tgan...???"Odisseja" eramizdan avalgi VIII asrda pajdo bo'lgan.

Dosotnni o'qiganlar unda qo'llanilgan so'zlarga etibor bergan bo'lishsa,
Barchinni otasining "...begona yurtda qolar bo'ldi sujagim..."-degan zhoji bor. Aniq bilmadim,
zamonavij o'zbek tilida shundaj -'jani qabri emas sujagi begona zhoyda qoladi -
gapiriladimi umuman? Agarda bu tushuncha (?) jo'q bo'lsa bizning hozirgi tilimizda,
dostonni pajdo bo'lgan vaqtini bemalol 1000 yil orqaga tashlasa bo'ladi, deb o'jlajman.
Asadbek! Nima uchun tabiiy hol?

O'le agar tushunmadim...Yana bir marta soddaroq qilib tushuntirib bering.Oddiy fuqaro anglay oladigan qilib...

[mimoza]

O'le agar tushunmadim...Yana bir marta soddaroq qilib tushuntirib bering.Oddiy fuqaro anglay oladigan qilib... Gap sodda-qijinligida emas, 'Alpomishni' bilish kerak tushunush uchun...

[Ma'ruf]

Gap sodda-qijinligida emas, 'Alpomishni' bilish kerak tushunush uchun...

Haa shunaqa deng...?:smokin:

[kitayoza]

Gap sodda-qijinligida emas, 'Alpomishni' bilish kerak tushunush uchun...

Mumozahon Alpomish bilan na ti. Shunga "bilish kere, tushunish uchun" deyaptila.
Ha biza oddiy odamlar qattan tanishamiz Alpomish bilan, sizga o'xshab.:D

[mimoza]

Mumozahon Alpomish bilan na ti. Shunga "bilish kere, tushunish uchun" deyaptila.
Ha biza oddiy odamlar qattan tanishamiz Alpomish bilan, sizga o'xshab.:DXaxa, man shamanlarni jollab Alpomishni arvohi bilan tanishganman. Siz ham ozgina mablag ketqazsiz qadrdon bovolisiz Alpomish bilan :lol:

[kitayoza]

Xaxa, man shamanlarni jollab Alpomishni arvohi bilan tanishganman. Siz ham ozgina mablag ketqazsiz qadrdon bovolisiz Alpomish bilan :lol:

Borakanku bu forumda hazilga hazil bilan javob beradigan qizla...:D
Shamanizmni qo'ying, anu tovuni izidey mayda yozgan postizni boshidan, kottaro va to'g'ri harflar bilan qaytattan yuborin. Chota o'qibam bo'mayapti, tushunibam.:D

[mimoza]

Haa shunaqa deng...?:smokin:xafa bo'lmang mendan... Intertextualität degan narsa bor tilshunoslikda: Bitta textda citatalar (boshqa asardan (faqatgina badiij asar emas)olingan, aforizmlar etc.) keladi. Textni tushunish uchun citatlarni interpret qilish kerak bo'ladi. Agar 'Alpomish'ni o'qimagan bo'lsangiz joki podrobnostlari esingizda bo'lmasa (?) tushunish qijin men nima demoqchiligimni, demoqchi edim

[mimoza]

Borakanku bu forumda hazilga hazil bilan javob beradigan qizla...:D
Shamanizmni qo'ying, anu tovuni izidey mayda yozgan postizni boshidan, kottaro va to'g'ri harflar bilan qaytattan yuborin. Chota o'qibam bo'mayapti, tushunibam.:DO'qib olosangiz tushunib ham olasiz:D. O'zgartiromadim shriftni razmerini, xafa bomisiz.
Man tepada soraganman: zamonavij o'zbek tilida qujidagicha gapiramizmi (masalan men uchun notanish bu ifoda): "sujagim begona yurtlarda qoladigan bo'ldi!"? 'Suyag' bu erda 'qabr' manosida kelgan.

[Asadbek]

Dosotnni o'qiganlar unda qo'llanilgan so'zlarga etibor bergan bo'lishsa,
Barchinni otasining "...begona yurtda qolar bo'ldi sujagim..."-degan zhoji bor. Aniq bilmadim,
zamonavij o'zbek tilida shundaj -'jani qabri emas sujagi begona zhoyda qoladi -
gapiriladimi umuman? Agarda bu tushuncha (?) jo'q bo'lsa bizning hozirgi tilimizda,
dostonni pajdo bo'lgan vaqtini bemalol 1000 yil orqaga tashlasa bo'ladi, deb o'jlajman.
Hmmmm....
Mimoza, yozganingizni o'zingiz bir o'qidingizmi?
Qanday qilib "suyagi boshqa joyda qoladi" iborasi hozirgi tilimizda yo'q bo'lsa, doston yoshini 1000 yil orqaga tashlasa bo'ladi?
"Suyagi boshqa joyda qoldi" iborasidan tashqari, "hoki o'zga elda qoldi" degan ibora ham ishlatib kelingan, ishlatiladi...
Bu ibora bilan doston yoshiga aniqlik kiritolmaysiz :)



Mimoza, sizga ogohlantirish ohangida qattiq bir iltimos bor: Lotin alifbosida yozayotganingizda, O'zbekistonda qabul qilingan normaga amal qilsangiz. Shunda sizning matnlaringiz hamma uchun tushunarli va o'qimishli bo'lardi.
Ma'lumot uchun:

з - z
ж - j
й - y
я - ya
е - ye
э - e
ю - yu

Matnni to'g'ri yozishga erinmang! :)

[mimoza]

Hmmmm....
Mimoza, yozganingizni o'zingiz bir o'qidingizmi?
Qanday qilib "suyagi boshqa joyda qoladi" iborasi hozirgi tilimizda yo'q bo'lsa, doston yoshini 1000 yil orqaga tashlasa bo'ladi?
"Suyagi boshqa joyda qoldi" iborasidan tashqari, "hoki o'zga elda qoldi" degan ibora ham ishlatib kelingan, ishlatiladi...
Bu ibora bilan doston yoshiga aniqlik kiritolmaysiz :)



Mimoza, sizga ogohlantirish ohangida qattiq bir iltimos bor: Lotin alifbosida yozayotganingizda, O'zbekistonda qbaul qilingan normaga amal qilsangiz. Shunda sizning matnlaringiz hamma uchun tushunarli va o'qimishli bo'lardi.
Ma'lumot uchun:

з - z
ж - j
й - y
я - ya
е - ye
э - e
ю - yu

Matnni to'g'ri yozishga erinmang! :)Albatta o'qidim yozganimni. Zoroastrizmda o'lgan odamni faqatgina suyagi ko'milgan. Til jamiyatni, madaniyatni ifodalab berish vositasi bo'lgani ushun bu iborani kelib chiqishini etimologiyasini dazhe 13 asr (zoroastrizmi asrimizning 700yiligacha bizning territoriyada amal qilinganini hisobga olsak) orqaga tashlasa bo'ladi. Agarda bu ibora hali ham tilimizda qo'llanilsa, etimologiyasidan kelib chiqib dostonni yoshini aniqlasa bo'lar, degan fikr kelgan edi.
Bundan tashqari Barchinni otasi zakot bergisi kelmasdan o'zini yurtini (Boysin?) tashlab ketadi. Zakotni mazhburij ekanini endigina musulmon bo'lgan xalq qaerdan biladi? Chingizxon davrida islomni qoida-qonunlariga ancha muncha intensiv amal qilingan, deb o'ylayman(???). Mana shunga oxshagan savollarni ham dostonni genezisini o'rganaetganda qo'yish kerakdir. Men dostonshunos emasman, argumentlaringiz bo'lsa bering, forumda qancha ilmli insonlar bor, bittasi yoki boshqasi ilmiy asos ham keltira olar, deb umid qilaman...


Asadbek, butun forumdagi orfografik (stilistik, semantik, grammatik aytmay qo'ya qolaman) xato yozadiganlarga ogohlantirish berib chiqishingizni talab va iltimos qilaman!

Siz meni sizga bergan savolimga javob bermadingiz, kutib o'tiribman javobingizni.

[Asadbek]

Agarda bu ibora hali ham tilimizda qo'llanilsa, etimologiyasidan kelib chiqib dostonni yoshini aniqlasa bo'lar, degan fikr kelgan edi.
Men sizdan iqtibos keltirgan gapingizda esa bunaqa fikr tushunilmaydi, shuning uchun "yozganingizni o'qidingizmi", deb so'ragan edim.
Yana shuni unutmang-ki, doston og'izdan-og'izga o'tib kelgan va bir baxshi ishlatgan so'zni boshqa bir baxshi o'zga bir so'z vositasida ifodalagan bo'lishi mumkin.
Shu mavzuning 1-sahifasida dostonning juda qisqartirilgan shakli bor. Unda "durbin" degan so'zni ham uchratasiz. Shaxsan, men durbin so'zining etimologiyasini aniq bilmayman. "Scorpion King" filmini eslaysizmi? O'sha filmda bosh qahramon cho'lda antiqa bir durbin ishlatadi, balki o'shanaqa durbin Alpomishda ham bo'lgandir... :)
Oynai jahon iborasini bolaligimizda ertaklarda ko'p o'qiganmiz. O'sha ertaklar esa kamida 3-4 asr yoshga ega ekanligiga shubha qilmayman. Vaholangki, hozirgi zamonning oynai jahoni - televizor - 19-asrning oxiri-20-asrning boshlarida yaratildi. Ertakdagi oynai jahon va zamonaviy oynai jahon o'rtasida funkcional o'xshashlik qanaqaligini bilamiz.


Bundan tashqari Barchinni otasi zakot bergisi kelmasdan o'zini yurtini (Boysin?) tashlab ketadi. Zakotni mazhburij ekanini endigina musulmon bo'lgan xalq qaerdan biladi? Chingizxon davrida islomni qoida-qonunlariga ancha muncha intensiv amal qilingan, deb o'ylayman(???). Mana shunga oxshagan savollarni ham dostonni genezisini o'rganaetganda qo'yish kerakdir. Bu fikringizda jon bor. Zakot masalasi haqida o'ylamagan ekanman. Zardo'shtiy dinida zakotga o'xshagan tushuncha bo'lganmi-yo'qmi, bu haqda umuman bilmayman. Agar zardo'shtiylikda zakot tushunchasi bo'lmagan bo'lsa, demak, Alpomish dostoni Islom o'lkamizga kirib kelgandan keyin paydo bo'lgan, degan to'xtamga kelamiz. Bunda dostonning yoshi 1000 yildan ortiq, degan gapga ham shubha qolmaydi.


Siz meni sizga bergan savolimga javob bermadingiz, kutib o'tiribman javobingizni.

Nima uchun o'xshashlik borligi tabiiy, degan savolingizmi?

Tasavvur qiling, Alpomish hayotda yashab o'tgan. Chingizxonni esa bilamiz. Ularning hayotida o'xshashliklar bo'lishi albatta tabiiy hol.
Dunyoda qancha odam bor? Deylik, Turkiyaning bir chekkasida hayoti sizning hayotingizga o'xshab ketadigan qiz bo'lishi tabiiy holat. Qo'shilmaysizmi?
Lenin va Hitler hayotida ham o'xshashliklar bo'lgan. Va hokazo.
mana shu oddiy tushunchadan kelib chiqib, Masanoriga "Alpomish va Chingizxon hayotida o'xshashliklar bo'lishi tabiiy" degan edim.
Shu...

[mimoza]

Men sizdan iqtibos keltirgan gapingizda esa bunaqa fikr tushunilmaydi, shuning uchun "yozganingizni o'qidingizmi", deb so'ragan edim.
Yana shuni unutmang-ki, doston og'izdan-og'izga o'tib kelgan va bir baxshi ishlatgan so'zni boshqa bir baxshi o'zga bir so'z vositasida ifodalagan bo'lishi mumkin.
Shu mavzuning 1-sahifasida dostonning juda qisqartirilgan shakli bor. Unda "durbin" degan so'zni ham uchratasiz. Shaxsan, men durbin so'zining etimologiyasini aniq bilmayman. "Scorpion King" filmini eslaysizmi? O'sha filmda bosh qahramon cho'lda antiqa bir durbin ishlatadi, balki o'shanaqa durbin Alpomishda ham bo'lgandir... :)

Bu fikringizda jon bor. Zakot masalasi haqida o'ylamagan ekanman. Zardo'shtiy dinida zakotga o'xshagan tushuncha bo'lganmi-yo'qmi, bu haqda umuman bilmayman. Agar zardo'shtiylikda zakot tushunchasi bo'lmagan bo'lsa, demak, Alpomish dostoni Islom o'lkamizga kirib kelgandan keyin paydo bo'lgan, degan to'xtamga kelamiz. Bunda dostonning yoshi 1000 yildan ortiq, degan gapga ham shubha qolmaydi.

Nima uchun o'xshashlik borligi tabiiy, degan savolingizmi?

Tasavvur qiling, Alpomish hayotda yashab o'tgan. Chingizxonni esa bilamiz. Ularning hayotida o'xshashliklar bo'lishi albatta tabiiy hol.
Dunyoda qancha odam bor? Deylik, Turkiyaning bir chekkasida hayoti sizning hayotingizga o'xshab ketadigan qiz bo'lishi tabiiy holat. Qo'shilmaysizmi?
Lenin va Hitler hayotida ham o'xshashliklar bo'lgan. Va hokazo.
mana shu oddiy tushunchadan kelib chiqib, Masanoriga "Alpomish va Chingizxon hayotida o'xshashliklar bo'lishi tabiiy" degan edim.
Shu... og'izdan og'izga o'tib kelgan, degani baxshi dostonni butun boshdan oxorigachon o'zgartirdi, degani emas, yod olish vositasida og'izdan og'izga o'tib kelgan. Dostonni leksik o'zgartirishlar kiritilishiga sabab eskirgani so'zlarni yangi so'z bilan almashtirish (eski so'zni manosi notanish bolgani uchun) hisobiga yozish mumkin.
Tabiiy hol, deganigizda birorta asosli malumotga egasizdir, deb oylabman, afsus...

Oynai jahon iborasini bolaligimizda ertaklarda ko'p o'qiganmiz. O'sha ertaklar esa kamida 3-4 asr yoshga ega ekanligiga shubha qilmayman. Vaholangki, hozirgi zamonning oynai jahoni - televizor - 19-asrning oxiri-20-asrning boshlarida yaratildi. Ertakdagi oynai jahon va zamonaviy oynai jahon o'rtasida funkcional o'xshashlik qanaqaligini bilamiz.

Men bilmayman funkcional o'xshashligi qanaqaligini? Ikkovi ikkita tushunchani beradimi?


P. S. Thanks bermaysizmi unda, menga zustimmen qilsangiz :)?
"iqtibos" nima degani bu so'z, eshitmagan ekanman? "Oynai jahonga" oxshagan so'zmi?

[Frida]

epik dostonlar, umuman olganda folklor biror bir hayotda bo'lib o'tgan voqea asosida bo'ladi. vaqt o'tishi bilan tildan-tilga, qabiladan-qabilaga o'tishi bilan o'zgaradi yangi tus oladi. masalan, aka-uka grim "ko'k soqol" ertagini nemis fol'klori deb yozib olishgan, vaholanki bu "ertak" angliya qiroli genri VIII-ning hayotiga asoslangan. keyinchalik, angliyadan evropaning boshqa davlatlariga ham o'tib ketgan, har bir millat bu voqeaga o'zining madaniyatiga xos bo'lgan narsalarni qo'shib aytgan. alpomish ham chingizxonning biror ishlariga asoslangan bo'lishi mumkin. rostini aytganda, alpomishni xatto - "oddiseya" dostoniga ham o'xshatish mumkin.

mimoza: Asadbek oynai-jahon deb "1001 kecha" ertaklarida ko'p tilga olinadigan "sehrli ko'zgu" haqida aytyaptilar. "sehrli ko'zgu", "uchar gilam" va shunga o'xshash narsalarning funksiyasi hozirgi zamondagi televizor, samolet kabi narsalarniki bilan bir xil. :D

[mimoza]

masalan, aka-uka grim "ko'k soqol" ertagini nemis fol'klori deb yozib olishgan, vaholanki bu "ertak" angliya qiroli genri VIII-ning hayotiga asoslangan. keyinchalik, angliyadan evropaning boshqa davlatlariga ham o'tib ketgan, har bir millat bu voqeaga o'zining madaniyatiga xos bo'lgan narsalarni qo'shib aytgan. alpomish ham chingizxonning biror ishlariga asoslangan bo'lishi mumkin. rostini aytganda, alpomishni xatto - "oddiseya" dostoniga ham o'xshatish mumkin.
:DErtak folklorni bitta zhanri sifatida faqatgina bitta xalqni real haetini tasvirlamajdi, ertak o'z nomi bilan ertak. Unda moral birinchi o'ringa qo'yiladi, va albatta ertak yaratilaetgan madaniyat, zhamiyat haet sharoitlaridan, tazhribalaridan kelib chiqqan holda. Yalmog'iz kampir masalan,u kimni folklori deyishimiz kerak? 'Rusalochka'ni daniyani ertagi, deb o'qiymiz, hozirgacha assimilyaciyaga (qisman, bo'lsa ham) uchragan o'zbekcha 'rusalochka'ni o'qimadim, yoki men habarsiz qoldimmi?

Men ehtiet bo'lib gapirardim Alpomish bilan Chingizxonni o'xshatganda. Qandaj qilib 'Alpomish' Chingizxonni "biror ishlariga asoslangan" bo'lishi mumkin, tushunmadim shu zhoyiga? Alpomish biror davlatga urush qilib borib, millionlab odamlarni o'ldirgani haqida hech nima yozilmagan eposda. Chingizxon to'g'risida tarixda eng mashhur epizodlar 'Alpomish' da nima uchun yo'q?
'Alpomish'ni 'Odisseya'ga oxshatish, degani baxshilarimiz Odisseyani qanaqadir Alpomish nomi bilan kuylab yurgan ekanmi? Zhuda ham yaxshi eramizdan avvalgi 8 asrda yaratilgan 'Odisseya'ning bizgacha etib borgani, lekin bizga nima foyda beradi bu? 'Alpomish' 'Odisseya'ni kuylovchi o'zbek tilidagi epos deb atashimiz kerakmi yoki bizni tariximizdan habar beradigan asar deyshimiz kerakmi?

[Frida]

Ertak folklorni bitta zhanri sifatida faqatgina bitta xalqni real haetini tasvirlamajdi, ertak o'z nomi bilan ertak. Unda moral birinchi o'ringa qo'yiladi, va albatta ertak yaratilaetgan madaniyat, zhamiyat haet sharoitlaridan, tazhribalaridan kelib chiqqan holda. Yalmog'iz kampir masalan,u kimni folklori deyishimiz kerak? 'Rusalochka'ni daniyani ertagi, deb o'qiymiz, hozirgacha assimilyaciyaga (qisman, bo'lsa ham) uchragan o'zbekcha 'rusalochka'ni o'qimadim, yoki men habarsiz qoldimmi?

"Ko'k soqol" ertagini misol tariqasida ko'rsatishim, ba'zi ertaklar/folklor xaqiqatga asoslangan bo'ladi, ba'zan tarixiy personajlarga. Shuning uchun balki Alpomish ham biror tarixiy shaxsning hayotiga bag'ishlangandir dedim. Chingiz xon mening gipotezam emas, aytayotganim faqatgini bo'lishi mumkin, Chingiz xon bo'lmasa boshqasidir.

Rusalochka haqida ayganingizni umuman tushunmadim, nima demoqchisiz? Yalmog'iz haqidagi fikringiz bilan Rusalochka haqidagisi umuman ma'no bermayapti. O'lay agar, uch marta o'qidim. :)

Men ehtiet bo'lib gapirardim Alpomish bilan Chingizxonni o'xshatganda. Qandaj qilib 'Alpomish' Chingizxonni "biror ishlariga asoslangan" bo'lishi mumkin, tushunmadim shu zhoyiga? Alpomish biror davlatga urush qilib borib, millionlab odamlarni o'ldirgani haqida hech nima yozilmagan eposda. Chingizxon to'g'risida tarixda eng mashhur epizodlar 'Alpomish' da nima uchun yo'q?

yuqorida aytib o'tdim.

'Alpomish'ni 'Odisseya'ga oxshatish, degani baxshilarimiz Odisseyani qanaqadir Alpomish nomi bilan kuylab yurgan ekanmi? Zhuda ham yaxshi eramizdan avvalgi 8 asrda yaratilgan 'Odisseya'ning bizgacha etib borgani, lekin bizga nima foyda beradi bu? 'Alpomish' 'Odisseya'ni kuylovchi o'zbek tilidagi epos deb atashimiz kerakmi yoki bizni tariximizdan habar beradigan asar deyshimiz kerakmi?

mimoza men sizga o'shani o'zi demadim. (shaxsan) menga qandaydir tomonlari Homerning Oddiseyasiga o'xshaydi deb aytdim.

[mimoza]

epik dostonlar, umuman olganda folklor biror bir hayotda bo'lib o'tgan voqea asosida bo'ladi. vaqt o'tishi bilan tildan-tilga, qabiladan-qabilaga o'tishi bilan o'zgaradi yangi tus oladi. masalan, aka-uka grim "ko'k soqol" ertagini nemis fol'klori deb yozib olishgan, vaholanki bu "ertak" angliya qiroli genri VIII-ning hayotiga asoslangan. keyinchalik, angliyadan evropaning boshqa davlatlariga ham o'tib ketgan, har bir millat bu voqeaga o'zining madaniyatiga xos bo'lgan narsalarni qo'shib aytgan. :D

"Ko'k soqol" ertagini misol tariqasida ko'rsatishim, ba'zi ertaklar/folklor xaqiqatga asoslangan bo'ladi, ba'zan tarixiy personajlarga. Shuning uchun balki Alpomish ham biror tarixiy shaxsning hayotiga bag'ishlangandir dedim. Chingiz xon mening gipotezam emas, aytayotganim faqatgini bo'lishi mumkin, Chingiz xon bo'lmasa boshqasidir.

Rusalochka haqida ayganingizni umuman tushunmadim, nima demoqchisiz? Yalmog'iz haqidagi fikringiz bilan Rusalochka haqidagisi umuman ma'no bermayapti. O'lay agar, uch marta o'qidim. :)
Frida, siz ertak bilan eposni o'rtasidagi farqni azhratmayapsiz, ikkalasiga bir xil belgi beryapsiz. Eposni tarixiy, real haetni tasvirlashini men oldiingi postlarimda aytib o'tganman - o'qimagansiz shekilli uni?-, ertak esa mifologik personazhlardan iborat. Ertakni mazmun- shaklini (Ko'k soqol)eposdagi epizodlarni/personazhlarni (Alpomish) misol qilishingiz orqali asoslashingiz to'g'ri kelmaydi yoki eposni ertakdagi personazh misolida asoslash noto'g'ri. Shuning uchun siz 'rusalochka bilan yalmogiz tog'risidagi gaplarimni tushunmagansiz va tushunib ham bo'lmaydi (teoriyaga to'g'ri kelmaydi chunki). Siz 'ko'k soqol'ni hamma xalqlarda har xil variantda kelishi to'g'risida gapirgan ekansiz, men umumiy qilib tushunibman, shuning uchun 'Rusalochka'ni (yoki boshqa ertakni) bizni yoki boshqa xalqni "madaniyatiga xos bolgan narsalarni qo'shib aytilgan" varianti bormi, degan manoda so'ragan edim. Tushuntira oldimmi? Yalmog'iz kampir esa, sizni ertak pesonazhlari haetdan olingan degan fikringizga va ko'k shoh genri VIII ning haetiga aoslangan bo'lsa, yalmog'iz kampir personazhi qaysi xalqni folkloriga tegishli, deb soradim. 'Ko'k soqol'ni bilmayman, bo'masam siz bilan shu ertak to'grisida suhbat qilardim. 'Shoh' personazhlari hamma ertaklarda keladi, aytish qiyin qaysi davlatni shohi to'g'risida gap ketaetganini, chunki ertak aynan tarixiy, real haetga asoslanmagan.

Frida, 'Alpomish'ni 'Odisseya'ga o'xshatishlarini ham aytgan edim siz o'qimagan postimda, biror inson men sizni postingizga qilgandaqa javob qiladimi, degan umidda. Tasodifni qarangki, men o'zim aytdim baribir shu fikrni, sizga uprek qilish uchunmas, noto'g'ri tushunib qo'ymang meni.

[Frida]

mimoza, men avvalgi postlarni o'qimagan ekanman. bir o'qib chiqay, yana bahslashamiz. bir-ikki kundan keyin.

homer haqida nima degansiz bilmaymanku, lekin mana bu scenariyga nima deysiz:
(adashmasam, Homer m.a-gi 8 asrda, Aleksandr esa m.avvalgi 300-yillarda yashagan, to'g'rimi? demak, Homerdan keyin)....shuni hisobga olib turib:
Homerning Oddiseya asari O'rta Osiyoga Iskandar Zulqarnay qo'shinlari bilan birga kelgan. (Alexandrning Homerning asarlariga bo'lgan qarashini, va umuman Homerning ta'siri o'sha asrlarda hali ham kuchli bo'lganini hisobga olib). Keyinchalik, og'izdan-og'izga o'tib "milliy"lashgan, yangicha tus olgan. (ammo Alpomishning yillar yo'q bo'lib ketishi, zindonda yotishi, shunga o'xshash joylarda Oddiseyaga o'xshash joylar bor).

[lyalyapo]

Alpomish singari dostonlarimizni audio-kitob shaklida chiqarish imkoni bormikan? Yuqorida aytib o'tilganday haligacha bahshilar ham bor ekan, shularning so'zidan tushunarlik holda yozib olinsa o'zimizga ham, farzandlarimizga ham milliy qadriyatlarimiz bilan tanishishiga juda katta yordam bo'lardi deb o'ylayman.

[mimoza]

Alpomish singari dostonlarimizni audio-kitob shaklida chiqarish imkoni bormikan? Yuqorida aytib o'tilganday haligacha bahshilar ham bor ekan, shularning so'zidan tushunarlik holda yozib olinsa o'zimizga ham, farzandlarimizga ham milliy qadriyatlarimiz bilan tanishishiga juda katta yordam bo'lardi deb o'ylayman.
Avval 'Alpomish'ni "o'zimizniki" qilib olaylik:D...Audio kitobga talab bo'lsa bir pasda chiqarib tashlashadi :lol:

[kitayoza]

Avval 'Alpomish'ni "o'zimizniki" qilib olaylik:D...Audio kitobga talab bo'lsa bir pasda chiqarib tashlashadi :lol:
Kimmiki o'zi u?
O'zi kim u Alpomish?:D
Ismini eshitganmanu, ammo o'zini hich ko'rmaganman. Baquvvat kishi deyishadi shu rostmi?!:D

[mimoza]

mimoza, men avvalgi postlarni o'qimagan ekanman. bir o'qib chiqay, yana bahslashamiz. bir-ikki kundan keyin.

homer haqida nima degansiz bilmaymanku, lekin mana bu scenariyga nima deysiz:
(adashmasam, Homer m.a-gi 8 asrda, Aleksandr esa m.avvalgi 300-yillarda yashagan, to'g'rimi? demak, Homerdan keyin)....shuni hisobga olib turib:
Homerning Oddiseya asari O'rta Osiyoga Iskandar Zulqarnay qo'shinlari bilan birga kelgan. (Alexandrning Homerning asarlariga bo'lgan qarashini, va umuman Homerning ta'siri o'sha asrlarda hali ham kuchli bo'lganini hisobga olib). Keyinchalik, og'izdan-og'izga o'tib "milliy"lashgan, yangicha tus olgan. (ammo Alpomishning yillar yo'q bo'lib ketishi, zindonda yotishi, shunga o'xshash joylarda Oddiseyaga o'xshash joylar bor).
Frida, Plagiat bo'gan ekanmi ota-buvalarmiz:D?

Kitayoza, rosa qiziqdingizda lekin shu Alpomishga, a?

[kitayoza]

Frida, Plagiat bo'gan ekanmi ota-buvalarmiz:D?

Kitayoza, rosa qiziqdingizda lekin shu Alpomishga, a?
E man qiziqmasdim. Prosto qarasam juda ko'pchilik shu Alpomishbekni tanisharkan. Balki manam shu bahona tanishvosam degandim u bilan.:D

[Asadbek]

Homerning Oddiseya asari O'rta Osiyoga Iskandar Zulqarnay qo'shinlari bilan birga kelgan. (Alexandrning Homerning asarlariga bo'lgan qarashini, va umuman Homerning ta'siri o'sha asrlarda hali ham kuchli bo'lganini hisobga olib). Keyinchalik, og'izdan-og'izga o'tib "milliy"lashgan, yangicha tus olgan. (ammo Alpomishning yillar yo'q bo'lib ketishi, zindonda yotishi, shunga o'xshash joylarda Oddiseyaga o'xshash joylar bor).

Bekor gap.
Alpomish o'zimizning mahalliy aholimiz - qo'ng'irotlarning o'zidan chiqqan. Hech qanaqa kopiya yoki o'zlashtirilgan emas :)


Uzoq yillar yo'q bo'lib ketishi - oddiy hol. Otda safar qilish ko'p vaqt oladi.
Zindonda qolishi - oddiy hol. Zindonlar bizning o'lkalarda ham juda ko'p bo'lgan...

[Frida]

Bekor gap.
Alpomish o'zimizning mahalliy aholimiz - qo'ng'irotlarning o'zidan chiqqan. Hech qanaqa kopiya yoki o'zlashtirilgan emas :)


Uzoq yillar yo'q bo'lib ketishi - oddiy hol. Otda safar qilish ko'p vaqt oladi.
Zindonda qolishi - oddiy hol. Zindonlar bizning o'lkalarda ham juda ko'p bo'lgan...

:lool: bu gipoteza Alpomish dostonlarini eshitib katta bo'lgan Qashqadaryolik yigitga gap qattiq botdi....

[Frida]

Bekor gap.
Alpomish o'zimizning mahalliy aholimiz - qo'ng'irotlarning o'zidan chiqqan. Hech qanaqa kopiya yoki o'zlashtirilgan emas :)


Uzoq yillar yo'q bo'lib ketishi - oddiy hol. Otda safar qilish ko'p vaqt oladi.
Zindonda qolishi - oddiy hol. Zindonlar bizning o'lkalarda ham juda ko'p bo'lgan...

qazaqdar Alpamisni qazaqtan shiqqan deyde...... Altaylarda Alip-Manash deydi, Boshqirlarda Alpamisha and Barsin khiluu deydi, va Qozonluq Tatarlerde Alpamsha deydi. Nime ularni geroyini qo'ng'irot deyepsen? uyalmaysenmi? :lol:

[mimoza]

qazaqdar Alpamisni qazaqtan shiqqan deyde...... Altaylarda Alip-Manash deydi, Boshqirlarda Alpamisha and Barsin khiluu deydi, va Qozonluq Tatarlerde Alpamsha deydi. Nime ularni geroyini qo'ng'irot deyepsen? uyalmaysenmi? :lol:
Qazaqchangizga(?) gap yo'q! Siz sanab o'tgan, 'Alpomish'dan necha necha asrlardan keyin paydo bo'lgan bu millatlar hammasi "qarimdoshlarimiz"-u, ular bilan talashomaymiz 'Alpomish'ni.
O'qidizmi meni avvalgi postimni? Zhavob kutiiib o'tiribman :)...

[Madalio'g'li]

qazaqdar Alpamisni qazaqtan shiqqan deyde...... Altaylarda Alip-Manash deydi, Boshqirlarda Alpamisha and Barsin khiluu deydi, va Qozonluq Tatarlerde Alpamsha deydi. Nime ularni geroyini qo'ng'irot deyepsen? uyalmaysenmi? :lol:

Iyee, Bamsi Bayrak (Alpomish) Og'iz-ku...Oyxonning bolasi. :)

[Frida]

Qazaqchangizga(?) gap yo'q! Siz sanab o'tgan, 'Alpomish'dan necha necha asrlardan keyin paydo bo'lgan bu millatlar hammasi "qarimdoshlarimiz"-u, ular bilan talashomaymiz 'Alpomish'ni.
O'qidizmi meni avvalgi postimni? Zhavob kutiiib o'tiribman :)...

avvalgi postlaringizni o'qib chiqdim. demak, fikrlaringizdan qisqa xulosa qiladigan bo'lsak:
- Alpomish "o'zimizning" asar, boshqa millatlarga assimilyatciya bo'lish natijasida emas, balki o'zimizning biror bir (xaqiqiy yoki uydirma) qahramon (kim ekanligini bilmaymiz, chunki antropologik lingvistika bizda yaxshi rivojlanmagan) hayotiga bag'ishlangan.
- Alpomishdagi ba'zi iboralarning ishlatilishi sababli asarni hududimizda Zaroastrism rivojlangan vaqtda paydo bo'lgan deyapsiz, to'g'rimi?

endi, mening fikri ojizim :), Turk Xoqonligi eramizning 6 asrda Oltoy atroflarida vujudga kelgan, to'g'rimi? Alpomish dostonidagi voqealar va u yerda tasvirlanadigan "qabila" nomlarining barchasi turkiy. Demak, bu doston Turkiylar vujudga kelganidan so'ng paydo bo'lgan deyish uchun asosiy fakt bo'lib xizmat qiladi. Siz aytgan aforizmga keladigan bo'lsak, 6 asrda Islom dini hali barpo bo'lmagan, Turkiy xalqlarning asosiy dini "tangrism, shamanism" bo'lgan. Bu dinlarda men kishilar qanday ko'milganini bilmayman. Balki Zarostrismning biror ko'rinishi bularda ham bo'lgandir. Undan tashqari "so'ngaki/suyagi qolibdi" degan so'zni faqat Zaroastrism diniga asoslanib analiz qilish to'g'ri bo'lmasa kerak. Bu ibora o'likni yoqib yuboradigan dinlardan boshqasiga ham tegishli mumkin (axir har bir ko'milgan kishining suyagi o'sha yerda qoladi-ku?). Hozircha shu. Fikrlaringini kutib qolaman.

yuqorida aytgan gaplaringizning bir qismini "qorada" ko'rsatib o'tdim. mana shu yeriga kelganda soatlab bahslashish mumkin. turk xoqonligi Oltoyda paydo bo'lganini hisobga olsak, Boshqir va Qalmiqlarga yaqinroq bo'lmaydimi?

[Frida]

Iyee, Bamsi Bayrak (Alpomish) Og'iz-ku...Oyxonning bolasi. :)

O'g'uzlarda Alpomish bormi? Men ahamiyat bersam, ko'proq Qipchoq qabilalarida rivojlanganga o'xshaydi. Anatoliya Turklari yoki Ozarbayjonlarda ham bormi Alpomish dostoni?

[Frida]

hamma jim bo'lib qolibdi. shumi bor yo'q bahs? :)

Mayli, kutib qolamiz. :)

Off: Kichikligimizda maktabda endi Alpomishni o'rgatishni boshlashganda: Alpomish-Skoriy Pomosh :lol: der edik.

[Madalio'g'li]

O'g'uzlarda Alpomish bormi? Men ahamiyat bersam, ko'proq Qipchoq qabilalarida rivojlanganga o'xshaydi. Anatoliya Turklari yoki Ozarbayjonlarda ham bormi Alpomish dostoni?

Alpomishni "Kitobi Dada Qo'rqut"dagi Bamsi Bayrak bilan o'xshashligi aytilgan. Shu bois Alpomish O'g'uz deb hazillashmoqchi bo'ldim. :)

«Qo’rqut ota kitobi» turkiylarning juda qadimiy asarlaridandir. Shu sababli ham unda o’g’uz qabilasiga ham mansub bo’lmagan turkiylarning orzu- umidlari, qahramonlik fazilatlari, xoqonlarini ulug’lash ruhi singishib ketgan. Professor A. Fitrat bu eposda boshqa qahramonlik eposlarining ham syujetlarini ko’rgan edi: «Alpomish» dostonining oxirgi qismi (ya’ni, Alpomishning qalmoq zindonidan qutulib eliga qaytishi) ham «Kitobi dada Qo’rqut» dagi uchinchi hikoya: «Boy Bo’ri o’g’li Berek» hikoyasiga juda o’xshashdir». Bu fikrni T. Мirzayev shunday davom ettiradi: «Yozma manbalar orqali bizgacha yetib kelgan «Kitobi dada Qo’rqut»ning uchinchi bo’yi (dostoni) «Bamsi Bayrak» syujet voqyealari jihatidan «Alpomish» dostoniga yaqin turadi. Bu syujetdagi bir dostonning bir necha xalqlarda mavjudligi ularning milliy o’ziga xosligini inkor etmaydi. Chunki bu dostonlarning qadimiy tarixiy- hayotiy asoslari bir bo’lsa-da, ularning har biri keyingi taraqqiyotda o’zlari mansub bo’lgan xalqning epik an’analari doirasida rivojlandi, og’zaki ijro va ijod sharoitlarida yashashda davom etdi».

http://www.samdu.uz/files/web/napr/filologiya/txoi/html/3-07.htm


Afsuski Turkiyada baxshi(? saz shoiri, oshiq) topish osonmas. Turkistonda esa shu qadimiy an'ana xoli tirik adashmasam. Darhaqiqat "og'zaki ijro va ijod sharoitlari" va "keyingi taraqqiyotlari" bir xil emas.

[mr66tr]

Цzbeklerde Alpamış, Kazak ve Karakalpaklarda Alpamıs, Başkurtlarda Alpamışa, Tatarlarda Alıpmemşen ve Altay Tьrklerinde Alıp Mamaş olarak yaşayan destan; birзok araştırıcıya gцre Dede Korkut kitabındaki Bamsı Beyrek boyu ile ilgilidir. Dolayısıyla bu destanı da Dede Korkut mirası olarak dьşьnebiliriz. Bцylece Dede Korkut mirasının Balkanlardan Altaylara kadar uzanan Tьrk dьnyasında yayılmış olduğunu gцrьyoruz.

http://asikveysel.com/Buyuk%20Turk%20Ululari/dede%20korkut.htm
http://www.turkoloji.cukurova.edu.tr/HALKBILIM/fedakar_ozbekistan_destan.pdf

[blogger]

O'g'uzlarda Alpomish bormi? Men ahamiyat bersam, ko'proq Qipchoq qabilalarida rivojlanganga o'xshaydi. Anatoliya Turklari yoki Ozarbayjonlarda ham bormi Alpomish dostoni?

O'guzlarda Go'r o'gli bor. :D

Bu ham Alpomishdan kam bo'lmagan doston, Qipchoq baxshilari Alpomishni aytgan bo'lsa bizning ota bobolar Go'r'o'g'lini hirgoyi qilib o'tishgan.

Bilishimcha, Go'ro'glini asosan Horazm, Samarqandning Qo'shrobot, Kattaqo'rg'on, Jizzahning Forish tumanlaridagi baxshilar Go'ro'gli aytishgan.
Po'lkan baxshi, Ergash Jumanbulbullar Go'ro'gli maktabining nomoyondalaridan deasm mubolag'a bo'lmasa kerak.

Atak bizning Go'ro'g'li ham kuchli va adolatli bo'lgan:), Alpomish bilan kurash tushtirib ko'rmaymizmi:D:D