Bilge_Kagan
08-01-2005, 06:29 AM
On Ok
Bugun kalan cogul ekimiz, modern Turkcedeki /l.r/, genizden soylenen arkaik /*r/ nin turevidir ( Torday )
Bugunku Cuvascada baska bir cogul eki saptiyoruz, bu cogul eki /-l.r/in yerine /-s.n/dir ve simdi /-s.m/ haline donusmustur. Tinessem (deniz) demektir ornegin. Bu da proto Turkce Cuvasca dilinde ikincil bir cogul ekinin ipucunu verir, yani /-n/ ekinin. Bu ek, Cuvasca olmayan Turkce diyalektlerinde de iz birakmistir. Eski Turk metinlerinde kirkin ( disi kole ) sozcugu vardir, der Torday. Turkcedeki kiz sozcugunden turetilmistir. Ayni metinlerde bir de “aran” sozcugu vardir. Bu da “cesur, onurlu erkek” demektir ve “ar”, gercek erkek anlamina gelir. Yine bugun kullanilmayan “ogli” sozcugu de, cocuk/torun (zurriyet) anlamina gelir –ki bu sozcukten “oglan” turetilmistir.
Tavsan, sican, sibagun (kus), jagnum (fil), arslan, kaplan, gibi hayvan isimlerinin sonlarindakiyle ayni olmasi da bize ipucu verir. Turk Uygur Federasyonu’nun 10 boyundan 8’i, Yaglakar, Utigar, Kurabir, Orkundur, Bular, Hazar, Yakbutkar, Ayabir arkaik /*r/ ekiyle biter. Bir tanesi de Adiz,, /-z/ cogul ekiyle.
Proto Turkce Cuvasca cogul ekinin en onemlilerinden biri de /-n/ ekinin Xun/Hun kabile ismindedir. Zaten Xun ( Hun ) sozcugu bugunku Baykal Buryat Mogol diyalektinde “kisi” anlamina gelir.
Torday, dil tarihcisi Panfilow’un ilksel bir Altayik diyalekt olan Tunguz Evenki dilleride yaptigi arastirmalarda, “kisi” sozcugundeki “n” sesciginin, bir cogul olarak dogdugunu kanitladigini yazar. Bu avci toplumlarinda dig (dik) dag anlamina gelir, digen ise dag adami demektir. Nge (nehir) sozcugunden ngan (nehir adami) sozcugu turer.
Uygurlarda Xun isimli bir kabileden soz eden Torday, Cince soylenisinde bu sozcugun Huen oldugunu belirtir. Yazar, “halk” sozcugunun, Mogol irgen, Evenki digen ve Uygur budun sozcuklerindeki cogul eklerine indirgendigini bir kez daha vurguladiktan sonra Ptolemi’nin Karadeniz kiyisinda isaret ettigi Xounoi isimli bir halka gecer. IO 150 yilina. Altaylilar icin bu bolge oldukca erken sayilmalidir. Ne ki, birinci yuzyildan bu yana Kirim’in kuzeyinde, Turcae isimli bir orman halkini kaydeder Pomponius Mela ( De Cronographia, Kitap 2, Io 37-41 ). Torday, ayni ismin, Pliny’nin (IO 23-79) kabile listesinde de yer aldigini belirtir.,
Teoman ve onu oldurerek yerine gecen Mete’nin kurdugu imparatorlugun Cin kaynaklarindaki ismi Hsiung-nu’dur. Torday Turklerle Hsiung-nularin tarihi kayitlara gore ilk karsilasmalarinin IO 3. yuzyila uzandigini yazaar. Mete adiyla bildigimiz Mao-tun ( Cincenin dogru okunmasiyla bu ismin aslinda Batur/Bahatur oldugu cok gec de olsa anlasilacaktir ), bu tarihlerde, yukari Yenisey’deki bes boyu boyunduruk altina almak ister. Bu bes boydan birisinin etninomu henuz anlasilamamistir. Ikisi, Uygurlarin atalari olan Ting-ling ve Kirgizlardir, bunlarin Turk olduklarina kusku yoktur. Hala gocebe yasamaktadirlar. Kalan diger iki kabile ise Oguz/ogur’larin ve Sirlerin atalaridir, Torday’a gore. Her iki Turk boyunun isimleri de Orhun yazitlarinda yer alir. Turk-Hsiung-nu iliskisi, Mogol steplerinde bir bes yuz yil devam ettikten sonra kaybolmustur. Dis Mogolistan bozkirlarinda Mogol ve Turk Boylari arasinda bir dizi savasin ardindan, 6. yuzyilda, nihayet T’u-cueh adli bir halk zaferle cikar. Bu isim, cogul ekiyle Torkut halili almis Tork isminin Cince soylenisidir.
Torkutlerin yasli hani olunce “On Boy”a bolunurler. Her biri bir okla ifade edilen “On Ok” ya da.
Torday, ok ve boy ( kabile ) sozcuklerinin ayni anlama geldigini soyler. Daha dogrusu ok sozcugu ile uk ( eski Turkcede boy ve kabile) sozcukleri benzestir. Uk, hem boy demektir hem de soy anlamina gelir, bu sozcuk onuncu yuzyilda Kasgari’nin sozlugunde ogh-li, ogh-lan olarak tekrar karsimiza cikar. Etimolog Clauson’a gore ogh, ok sozcugunun diger bir soylenisidir. Ok ve uk, soylendiginde iki anlami da verir. Ok ve ogul. Burada belirtmek gerekir ki, Cuvascada ok, “ukha”dir.
Orta Asya’nin dogu ve bati ucunda boylarin cogul eklerinin (yani –r,-z,-n) hepsi ogh kokune eklenir. Volga civarinda Oghur olur, doguda ise Oghuz.
Macar arastirmaciya gore, Kirgiz ( Kirk Oghur, yani Kirk boy ), On Uygur, Kutrigur, Utrigur da boyledir.
On sozcugu ve Ok/ogh koku onemli bir boy isminde bir araya gelir. Bizansli tarihci Priscus, 461-465 yillarinda “Onoguroi”larin Bizans’a bir elci yolladigini yazar. Bir yuzyil sonrasinda yasayan Jordanes ve Agahthias adli tarihciler de, ayni kabilenin Pontic (Karadeniz) bozkirlarina kadar uzandiklarini belirtir. Bir yuzyil sonrasinda, baska bir Bizansli tarihci, Theophylactus Simocattes, ayni boylardan soz eder ama bu defa Unnugunoi ismiyle yazar.
Torday, bu iki farkli soyleyisin Turk cogul eki –r ile –n alternatif soylenisini izah ettigini vurgular.
On + og(uh) + -ur
Soyle de soylenir; unn + ug(uh) + -un
Ya da Un + nug(h) + -un
Anlami: On + ok(boy) + cogul eki
Buradaki Onog/Unnug ile Orta Cin soylenisiyle Hsiung-nu arasindaki benzesme tabii ki akademisyenlerin dikkatindan kacmaz.
Torday, hsiung sozcugunun Turkcedeki “on” (10) sozcugunun Cince soylenisi olabilecegini tahmin eder. Cunku Cinli tarihciler, Hsiung-nu boylarinda her bir hakanin on bin atlidan olusan ordusuna “nak” ismini verir, yani ok sozcugunun Cincedeki bozulmus ifadesini. Boylece Hsiung-nu sozcugunun gizli anlami cozulur:
On Ok.
Ya da Oguz.
Bugun kalan cogul ekimiz, modern Turkcedeki /l.r/, genizden soylenen arkaik /*r/ nin turevidir ( Torday )
Bugunku Cuvascada baska bir cogul eki saptiyoruz, bu cogul eki /-l.r/in yerine /-s.n/dir ve simdi /-s.m/ haline donusmustur. Tinessem (deniz) demektir ornegin. Bu da proto Turkce Cuvasca dilinde ikincil bir cogul ekinin ipucunu verir, yani /-n/ ekinin. Bu ek, Cuvasca olmayan Turkce diyalektlerinde de iz birakmistir. Eski Turk metinlerinde kirkin ( disi kole ) sozcugu vardir, der Torday. Turkcedeki kiz sozcugunden turetilmistir. Ayni metinlerde bir de “aran” sozcugu vardir. Bu da “cesur, onurlu erkek” demektir ve “ar”, gercek erkek anlamina gelir. Yine bugun kullanilmayan “ogli” sozcugu de, cocuk/torun (zurriyet) anlamina gelir –ki bu sozcukten “oglan” turetilmistir.
Tavsan, sican, sibagun (kus), jagnum (fil), arslan, kaplan, gibi hayvan isimlerinin sonlarindakiyle ayni olmasi da bize ipucu verir. Turk Uygur Federasyonu’nun 10 boyundan 8’i, Yaglakar, Utigar, Kurabir, Orkundur, Bular, Hazar, Yakbutkar, Ayabir arkaik /*r/ ekiyle biter. Bir tanesi de Adiz,, /-z/ cogul ekiyle.
Proto Turkce Cuvasca cogul ekinin en onemlilerinden biri de /-n/ ekinin Xun/Hun kabile ismindedir. Zaten Xun ( Hun ) sozcugu bugunku Baykal Buryat Mogol diyalektinde “kisi” anlamina gelir.
Torday, dil tarihcisi Panfilow’un ilksel bir Altayik diyalekt olan Tunguz Evenki dilleride yaptigi arastirmalarda, “kisi” sozcugundeki “n” sesciginin, bir cogul olarak dogdugunu kanitladigini yazar. Bu avci toplumlarinda dig (dik) dag anlamina gelir, digen ise dag adami demektir. Nge (nehir) sozcugunden ngan (nehir adami) sozcugu turer.
Uygurlarda Xun isimli bir kabileden soz eden Torday, Cince soylenisinde bu sozcugun Huen oldugunu belirtir. Yazar, “halk” sozcugunun, Mogol irgen, Evenki digen ve Uygur budun sozcuklerindeki cogul eklerine indirgendigini bir kez daha vurguladiktan sonra Ptolemi’nin Karadeniz kiyisinda isaret ettigi Xounoi isimli bir halka gecer. IO 150 yilina. Altaylilar icin bu bolge oldukca erken sayilmalidir. Ne ki, birinci yuzyildan bu yana Kirim’in kuzeyinde, Turcae isimli bir orman halkini kaydeder Pomponius Mela ( De Cronographia, Kitap 2, Io 37-41 ). Torday, ayni ismin, Pliny’nin (IO 23-79) kabile listesinde de yer aldigini belirtir.,
Teoman ve onu oldurerek yerine gecen Mete’nin kurdugu imparatorlugun Cin kaynaklarindaki ismi Hsiung-nu’dur. Torday Turklerle Hsiung-nularin tarihi kayitlara gore ilk karsilasmalarinin IO 3. yuzyila uzandigini yazaar. Mete adiyla bildigimiz Mao-tun ( Cincenin dogru okunmasiyla bu ismin aslinda Batur/Bahatur oldugu cok gec de olsa anlasilacaktir ), bu tarihlerde, yukari Yenisey’deki bes boyu boyunduruk altina almak ister. Bu bes boydan birisinin etninomu henuz anlasilamamistir. Ikisi, Uygurlarin atalari olan Ting-ling ve Kirgizlardir, bunlarin Turk olduklarina kusku yoktur. Hala gocebe yasamaktadirlar. Kalan diger iki kabile ise Oguz/ogur’larin ve Sirlerin atalaridir, Torday’a gore. Her iki Turk boyunun isimleri de Orhun yazitlarinda yer alir. Turk-Hsiung-nu iliskisi, Mogol steplerinde bir bes yuz yil devam ettikten sonra kaybolmustur. Dis Mogolistan bozkirlarinda Mogol ve Turk Boylari arasinda bir dizi savasin ardindan, 6. yuzyilda, nihayet T’u-cueh adli bir halk zaferle cikar. Bu isim, cogul ekiyle Torkut halili almis Tork isminin Cince soylenisidir.
Torkutlerin yasli hani olunce “On Boy”a bolunurler. Her biri bir okla ifade edilen “On Ok” ya da.
Torday, ok ve boy ( kabile ) sozcuklerinin ayni anlama geldigini soyler. Daha dogrusu ok sozcugu ile uk ( eski Turkcede boy ve kabile) sozcukleri benzestir. Uk, hem boy demektir hem de soy anlamina gelir, bu sozcuk onuncu yuzyilda Kasgari’nin sozlugunde ogh-li, ogh-lan olarak tekrar karsimiza cikar. Etimolog Clauson’a gore ogh, ok sozcugunun diger bir soylenisidir. Ok ve uk, soylendiginde iki anlami da verir. Ok ve ogul. Burada belirtmek gerekir ki, Cuvascada ok, “ukha”dir.
Orta Asya’nin dogu ve bati ucunda boylarin cogul eklerinin (yani –r,-z,-n) hepsi ogh kokune eklenir. Volga civarinda Oghur olur, doguda ise Oghuz.
Macar arastirmaciya gore, Kirgiz ( Kirk Oghur, yani Kirk boy ), On Uygur, Kutrigur, Utrigur da boyledir.
On sozcugu ve Ok/ogh koku onemli bir boy isminde bir araya gelir. Bizansli tarihci Priscus, 461-465 yillarinda “Onoguroi”larin Bizans’a bir elci yolladigini yazar. Bir yuzyil sonrasinda yasayan Jordanes ve Agahthias adli tarihciler de, ayni kabilenin Pontic (Karadeniz) bozkirlarina kadar uzandiklarini belirtir. Bir yuzyil sonrasinda, baska bir Bizansli tarihci, Theophylactus Simocattes, ayni boylardan soz eder ama bu defa Unnugunoi ismiyle yazar.
Torday, bu iki farkli soyleyisin Turk cogul eki –r ile –n alternatif soylenisini izah ettigini vurgular.
On + og(uh) + -ur
Soyle de soylenir; unn + ug(uh) + -un
Ya da Un + nug(h) + -un
Anlami: On + ok(boy) + cogul eki
Buradaki Onog/Unnug ile Orta Cin soylenisiyle Hsiung-nu arasindaki benzesme tabii ki akademisyenlerin dikkatindan kacmaz.
Torday, hsiung sozcugunun Turkcedeki “on” (10) sozcugunun Cince soylenisi olabilecegini tahmin eder. Cunku Cinli tarihciler, Hsiung-nu boylarinda her bir hakanin on bin atlidan olusan ordusuna “nak” ismini verir, yani ok sozcugunun Cincedeki bozulmus ifadesini. Boylece Hsiung-nu sozcugunun gizli anlami cozulur:
On Ok.
Ya da Oguz.