Aybek
08-26-2005, 11:52 PM
"Qarangghu öngkür" dégen néme?
Qarangghu öngkür déginimiz, cheksiz alemdiki ajayip sirliq bir öngkür bolup, u öngkürge kirip ketken nerse ikkinchilep qaytip chiqalmaydu, hettaki éliktr dolquni we yoruqluqmu bir kirip ketkenche qaytip chiqmaydu, shunga, u öngkürni körgili bolmaydu (körüsh üchün choqum nur qaytishi kérek), shekli weyaki bashqa alahidiliklirinimu herqandaq küzitish wastiliri bilen küzetkilimu bolmaydu, chünki, men baya dégendek, u öngkürge kirip ketken nerse hergiz qaytip chiqmaydu!
Undaqta, astronomiye alimliri bu öngkürni qandaq bilgen?
Alimlar bu öngkürni héchqachan körüp baqqan emes, weyaki héchqandaq alem kémisi yaki tekshürgüchi apparatlar arqiliq tekshürüp baqqanmu emes, belki, qeghez yüzide yaki kompyutérda teqlid qilish arqiliq, etraptiki ashu öngkürge kirip yoqap ketken yultuzlar, herqaysi pilanétlar yaki herqandaq élméntlarning massisi, tézliki we ularning esli halitini hésablap chiqish arqiliq we u nersilerning yoqap ketken waqti, ornini teqlidiy hésablap chiqish arqiliq alemde ashundaq bir qarangghu öngkürning barliqini perez qilip, yeni, matématikiliq hésablashlar we zor kölemdiki tehlil, mulahiziler arqiliq ashundaq bir qarangghu öngkürning barliqini, uning ornini, etraptiki nersilerni sümürüsh küchi, özining massisi, alemdiki koordinati ..... Qatarliq uchurlirini tépip chiqqan.
Siz belkim buni taza chüshinelmigen bolishingiz mumkin, töwendikilerge qulang séling:
Alemde shundaq bir pilanét bar, uning chongluqi biz yer sharida ashliq üchün térip kéliwatqan shalning birdane uruqigha, yeni, bir tal gürüch chongluqigha toghra kelmeydu, bu alimlarning hésablash arqiliq keltürüp chiqarghan yeküni bolup, bu bir tal gürüch chongluqtiki pilanétning öz ichige alghan élméntlirining sani, yeni, massisi intayin zor bolup, pütkül yer sharining öz ichige alghan molikula- atomlarning sanidin yene nechche yüz ming hesse köp bolup, shunche ghayet zor massa éghirliqtiki molikulilar zor kölemlik topliship, ashundaq gürüch chongluqtiki haletke kélip qalghan, bu gürüch chongluqidiki pilanétlarni öz ichige alghan molikulilarning özara arliqi adettiki yer shari ..... Qatarliq pilanétlar molikulilirining özara arliqigha nisbeten intayin kichik bolup, zich qistiliship ketken.........
Bu uqumni mundaq chüshinishke bolidu: biz mektepte gimnastika oynaydighan waqitta, herbir oqughuchi özining töt etrapidiki oqughuchilar bilen bir métirche ariliq qaldurup qatar tizilidu, bundaq bolghanda, 100 oqughuchining qatar bolushigha texminen 100 kiwadrat métr meydan yüzi serp bolidu, eger, biz gimnastika oynimastin, melum bir qisqa nutuqni anglimaqchi bolup hemmimiz bir- birimiz bilen qistiliship ketküdek derijide zich qatar bolup tursaq, belkim 100 oqughuchi 10 yaki 20 kiwadrat métrche boshluqta qatar tizilip turalaymiz, eger bizge yene bir 100 oqughuchi qoshulup qatar bolghan teqdirdimu, bizning igiligen meydan boshluqimiz unche chong bolup ketmeydu, biraq, gimnastika oynash üchün tizilghan qatarda, yene 100 oqughuchi bolsa, buninggha xéli köp meydan yüzi kérek bolidu......
Emdi öz gépimizge kéleyli, molikulilarning arliqi qanche kichik bolsa, shunche köp molikulilar shunchilik kichik boshluqta tizilip turalaydu, biz baya dep kéliwatqan bir dane gürüch chongluqtiki pilanét del ashundaq pilanét bolup, bu pilanétning öz ichige alghan molikula sani herqanche chong yupétirning massisidinmu nahayiti chong bolghanliqtin, bu gürüch chongluqtiki pilanétning özara tartishish küchimu massisigha qarap chongiyidu, yeni, massisi qanche chong, zichliqi qanche yuquri bolsa, alemlik tartish küchimu chong bolidu, bir künde körüp turuwatqan ayning massisi yer shariningkidin xélila kichik, hemde, ayning zichliqimu yer sharigha qarighanda kichik bolghachqa, tartish küchimu yer sharigha qarighanda köp kichik bolidu, eger ay sharining zichliqi yer sharidin köp yuquri bolsa, undaqta ay sharining tartish küchi yer sharidin éship kétidu- de, yer sharida 50 kilogram kelgen adem, ay sharida 100 kilogram kélidu dégen gep, biraq, emeliyette ay sharining zichliqi töwen bolghachqa, yer sharidiki éghirliqining altidin birige toghra kélidu, yeni, yer sharida 60 kilogram kelgen adem ay sharigha chiqsa peqet 10 kilogramla kélidu, elwette bundaq éghirliqni adettiki taraza bilen emes, belki, pirjonluq, yeni, élastikiliq, sozulushchanliqqa ige bolghan pirjonluq taraza bilen ölchesh kérek, undaq bolmay, sey baziridiki seychiler ishlitidighan gir téshi sélin'ghan taraza bilen ölchense bundaq bolmay, yene shu 60 kilogram kelgen adem beribir 60 kilogram kélidu. Shunga, yer sharidin ayrilghan ikenmiz, éghirliq ölchesh üskünilirimu tashqi pilanétlargha mas halda yasilishi kérek.....
Jingning gépini qoyup, öz gépimizge kelsek, héliqi "qarangghu öngkür" dep atalghan gürüch chongluqidiki pilanétlarning massisi pewquladde chong bolghinigha qarimay yene özining tartish küchi dairisige kirip qalghan herqandaq yultuz, pilanét weyaki alem ayropilani, rakita........ Dégendek nersilerni deqiqige qalmay yutup kétidu, bizge nisbeten xuddi bu rakitalar, bu yultuzlar tuyuqsiz yoqap ketkendekla tuyghu béridu, biraq, emeliyette bu nersilerni ashu "qarangghu öngkür" dep atalghan kichik pilanétlar özining tartish küchi bilen tartip, ghayet zor tartish küchi tesiride bu rakita yaki yultuzlarning shunche chong gewdisimu bésim bilen méjilip, ashu gürüchtek pilanét bilen birjan, birten bolup kétidu, shunga, alimlar bundaq pilanétlargha nisbeten "qarangghu öngkür" dégen namni qollan'ghan.
Qarangghu öngkür déginimiz, cheksiz alemdiki ajayip sirliq bir öngkür bolup, u öngkürge kirip ketken nerse ikkinchilep qaytip chiqalmaydu, hettaki éliktr dolquni we yoruqluqmu bir kirip ketkenche qaytip chiqmaydu, shunga, u öngkürni körgili bolmaydu (körüsh üchün choqum nur qaytishi kérek), shekli weyaki bashqa alahidiliklirinimu herqandaq küzitish wastiliri bilen küzetkilimu bolmaydu, chünki, men baya dégendek, u öngkürge kirip ketken nerse hergiz qaytip chiqmaydu!
Undaqta, astronomiye alimliri bu öngkürni qandaq bilgen?
Alimlar bu öngkürni héchqachan körüp baqqan emes, weyaki héchqandaq alem kémisi yaki tekshürgüchi apparatlar arqiliq tekshürüp baqqanmu emes, belki, qeghez yüzide yaki kompyutérda teqlid qilish arqiliq, etraptiki ashu öngkürge kirip yoqap ketken yultuzlar, herqaysi pilanétlar yaki herqandaq élméntlarning massisi, tézliki we ularning esli halitini hésablap chiqish arqiliq we u nersilerning yoqap ketken waqti, ornini teqlidiy hésablap chiqish arqiliq alemde ashundaq bir qarangghu öngkürning barliqini perez qilip, yeni, matématikiliq hésablashlar we zor kölemdiki tehlil, mulahiziler arqiliq ashundaq bir qarangghu öngkürning barliqini, uning ornini, etraptiki nersilerni sümürüsh küchi, özining massisi, alemdiki koordinati ..... Qatarliq uchurlirini tépip chiqqan.
Siz belkim buni taza chüshinelmigen bolishingiz mumkin, töwendikilerge qulang séling:
Alemde shundaq bir pilanét bar, uning chongluqi biz yer sharida ashliq üchün térip kéliwatqan shalning birdane uruqigha, yeni, bir tal gürüch chongluqigha toghra kelmeydu, bu alimlarning hésablash arqiliq keltürüp chiqarghan yeküni bolup, bu bir tal gürüch chongluqtiki pilanétning öz ichige alghan élméntlirining sani, yeni, massisi intayin zor bolup, pütkül yer sharining öz ichige alghan molikula- atomlarning sanidin yene nechche yüz ming hesse köp bolup, shunche ghayet zor massa éghirliqtiki molikulilar zor kölemlik topliship, ashundaq gürüch chongluqtiki haletke kélip qalghan, bu gürüch chongluqidiki pilanétlarni öz ichige alghan molikulilarning özara arliqi adettiki yer shari ..... Qatarliq pilanétlar molikulilirining özara arliqigha nisbeten intayin kichik bolup, zich qistiliship ketken.........
Bu uqumni mundaq chüshinishke bolidu: biz mektepte gimnastika oynaydighan waqitta, herbir oqughuchi özining töt etrapidiki oqughuchilar bilen bir métirche ariliq qaldurup qatar tizilidu, bundaq bolghanda, 100 oqughuchining qatar bolushigha texminen 100 kiwadrat métr meydan yüzi serp bolidu, eger, biz gimnastika oynimastin, melum bir qisqa nutuqni anglimaqchi bolup hemmimiz bir- birimiz bilen qistiliship ketküdek derijide zich qatar bolup tursaq, belkim 100 oqughuchi 10 yaki 20 kiwadrat métrche boshluqta qatar tizilip turalaymiz, eger bizge yene bir 100 oqughuchi qoshulup qatar bolghan teqdirdimu, bizning igiligen meydan boshluqimiz unche chong bolup ketmeydu, biraq, gimnastika oynash üchün tizilghan qatarda, yene 100 oqughuchi bolsa, buninggha xéli köp meydan yüzi kérek bolidu......
Emdi öz gépimizge kéleyli, molikulilarning arliqi qanche kichik bolsa, shunche köp molikulilar shunchilik kichik boshluqta tizilip turalaydu, biz baya dep kéliwatqan bir dane gürüch chongluqtiki pilanét del ashundaq pilanét bolup, bu pilanétning öz ichige alghan molikula sani herqanche chong yupétirning massisidinmu nahayiti chong bolghanliqtin, bu gürüch chongluqtiki pilanétning özara tartishish küchimu massisigha qarap chongiyidu, yeni, massisi qanche chong, zichliqi qanche yuquri bolsa, alemlik tartish küchimu chong bolidu, bir künde körüp turuwatqan ayning massisi yer shariningkidin xélila kichik, hemde, ayning zichliqimu yer sharigha qarighanda kichik bolghachqa, tartish küchimu yer sharigha qarighanda köp kichik bolidu, eger ay sharining zichliqi yer sharidin köp yuquri bolsa, undaqta ay sharining tartish küchi yer sharidin éship kétidu- de, yer sharida 50 kilogram kelgen adem, ay sharida 100 kilogram kélidu dégen gep, biraq, emeliyette ay sharining zichliqi töwen bolghachqa, yer sharidiki éghirliqining altidin birige toghra kélidu, yeni, yer sharida 60 kilogram kelgen adem ay sharigha chiqsa peqet 10 kilogramla kélidu, elwette bundaq éghirliqni adettiki taraza bilen emes, belki, pirjonluq, yeni, élastikiliq, sozulushchanliqqa ige bolghan pirjonluq taraza bilen ölchesh kérek, undaq bolmay, sey baziridiki seychiler ishlitidighan gir téshi sélin'ghan taraza bilen ölchense bundaq bolmay, yene shu 60 kilogram kelgen adem beribir 60 kilogram kélidu. Shunga, yer sharidin ayrilghan ikenmiz, éghirliq ölchesh üskünilirimu tashqi pilanétlargha mas halda yasilishi kérek.....
Jingning gépini qoyup, öz gépimizge kelsek, héliqi "qarangghu öngkür" dep atalghan gürüch chongluqidiki pilanétlarning massisi pewquladde chong bolghinigha qarimay yene özining tartish küchi dairisige kirip qalghan herqandaq yultuz, pilanét weyaki alem ayropilani, rakita........ Dégendek nersilerni deqiqige qalmay yutup kétidu, bizge nisbeten xuddi bu rakitalar, bu yultuzlar tuyuqsiz yoqap ketkendekla tuyghu béridu, biraq, emeliyette bu nersilerni ashu "qarangghu öngkür" dep atalghan kichik pilanétlar özining tartish küchi bilen tartip, ghayet zor tartish küchi tesiride bu rakita yaki yultuzlarning shunche chong gewdisimu bésim bilen méjilip, ashu gürüchtek pilanét bilen birjan, birten bolup kétidu, shunga, alimlar bundaq pilanétlargha nisbeten "qarangghu öngkür" dégen namni qollan'ghan.