Uzb_futboli
05-23-2007, 11:17 PM
Ўзбегимнинг буюк кашфиётлари:
Тошкент пиёласи...
МАЪМУРЖОН РАІИМОВ (Odamlar_orasida gazetasidan)
Бирон нарсанинг камолотга етганлиги белгиси
унга іеч єандай янги нарса єўшиш мумкин бўлмай єолганида эмас, балки ундан іеч нарсани олиб ташлаш мумкин бўлмай єолганидадирАнтуан де Сент-Экзюпери
Кечагидек эсимда, мустаєилликдан кейин америкаликлар юртимизга келишни бошлаган пайтларда улар билан кўп маротаба суібатдош бўлгандим. Шундай суібатларнинг бирида улардан ёшроји пиёлани кўрсатиб, «Биринчи марта худди мана бу каби пиёлада менга чой узатилганида, тутєичини излаб пиёлани роса у ёє-бу ёјини єараганман!» деб кулди. Ўша гап менга жуда єаттиє таъсир єилганди. Мен: «наіотки менинг элим шу єадар содда бўлса?! Іатто оддий пиёлага тутєич ёпиштириб єўйишга іам аєли етмаган бўлса?!» деб роса эзилгандим.
Ўша гапдан бери орадан кўп йиллар ўтди. Мен чет элда таълим олдим, ишладим ва жаіоннинг кўплаб миллат вакиллари билан яєиндан танишдим. Табиийки, кўпгина аввалги фикрларим іам тубдан ўзгарди. Шулар жумласидан пиёланинг дизайни, яъни ясалиши іаєидаги тасаввурим іам тамоман янгиланди. Энди билсам, бизнинг ота-боболаримиз энг мукаммал дизайндаги чойдонни ясаб єолдиришган экан. ПИЁЛА – бу іаєиєий бир санъат асари. Іар єандай нуєтаи назардан олиб єарайдиган бўлсак іам ПИЁЛА бошєа чойдонлардан устун! Буни мен сизга іозир исботлаб бераман!
Іаєиєий исбот єиёслашда намоён бўлади, дейишади. Келинг, биз іам ўзимизнинг ўзбекона ПИЁЛАмизни жаіоннинг бошєа етакчи халєларидаги чой ичиладиган идишлар, хусусан, туркларнинг жимжимадор стакани БАРДАК ва америкаликларнинг фахри ва јурури саналган тутєичли кружка МАГ билан солиштириб кўрамиз.
ПИЁЛА (piyola)РАНГИ. ПИЁЛАларнинг кўп тури мавжуд – пахта гулли, атлас пиёлалар, лекин барчасининг ичи ОЄ эканига іеч эътибор берганмисиз? Бунинг сабабларидан бири – оє рангли нарсанинг ичига мабодо чанг, чивин, соч ёки шу каби майда нарсалар тушиб єолгудек бўлса, одамнинг кўзи даріол пайєай олади. ПИЁЛАга сув єуйилганида, сувда салгина лойєаланиш бўлса, даріол кўринади. Іатто пиёлангиздаги чой бир соат ва ундан іам кўп дастурхонда єолиб кетса іам, єайтиб келиб бир назар ташлаш билан ичига бирор нарса тушиб єолмадимикан, дея текшириб чиєиш жуда осон. Шундай эмасми? Ана сизга пиёланинг ички рангидаги битта іикмат!
ТАРКИБИ. ПИЁЛАнинг чинни ёки сополдан ясалгани іаммага маълум. Бунинг бир нечта кучли сабаблари бор. Иєтисодий тарафдан олиб єарасак, бу ПИЁЛАнинг таннархи арзон тушишига олиб келади. Туркларнинг БАРДАК чойдони шишадан єилинади, шишанинг эриши учун жуда катта іарорат лозим бўлади. Чинни ва сополдан пиёла ясаш эса бу єадар юєори іароратни талаб єилмайди. Термодинамика нуєтаи назаридан эса, чинни ва сопол моддаси иссиєликни секин ўтказади іамда иссиєлик таъсирида ёрилиб кетмайди. Іозирги замоннинг энг ривожланган ички ёнув двигателларининг аксари іам айнан сополдан тайёрланаётгани іам бунга исбот бўлиши мумкин. Совує сувда ювилган шишага єайноє сув єуйилганда, у дарз кетиб, инсонни шикастлаши іам мумкин. Сопол ёки чиннидан тайёрланган идишда эса бундай іолат рўй бермайди!
ШАКЛИ. ПИЁЛАнинг шаклига эътибор єаратадиган бўлсак, у бошєа барча чойдонлардан яєєол ажралиб туради – унинг уст юзаси мумкин єадар максимал кенгайтирилган. Эътибор беринг-а, ПИЁЛАнинг ости кичкина ва юєориси борган сари кенгайиб кетган! Бу эса иссиє ичимликларнинг энг тез фурсатда совишига ёрдам беради. Биласиз, мусулмончилик іам овєатни иссиє истеъмол єилишдан, ичимликни иссиє ичишдан єайтаради. Бир іикмати борки, динимиз буни бизга таълим берган. Мусулмончиликнинг іамма тартиб-єоидаларига жуда єаттиє амал єилган ота-боболаримиз ПИЁЛАни балки шу маєсадда іам чойни тезроє совутиб берадиган єилиб ясашгандир... Бундан ташєари, унинг ости тор, тепаси кенг экани бир нечта ПИЁЛАни устма-уст тахлаш ва саєлашда іам жуда єўл келади. ПИЁЛАнинг шакли унинг ниіоятда универсал, яъни хилма-хил маєсадларда ишлатилишига іам имкон беради. Хусусан, мураббо, асал ва шу каби нарсаларни солиб, бирданига бир неча киши нон ботириб ейиши іам мумкин. ПИЁЛАдаги чойни одам єийналмасдан охирги томчисигача бошини орєага ташламай, атрофдагиларга бурнининг тешигигача кўрсатмай ича олади. БАРДАК ва МАГ мисолида эса ё чойнинг охирини ичмасдан єолдириш, ё бошни орєага ташлаш керак, акс іолда чойдон бурнингизга кийилиб єолади...
ПИЁЛА шаклининг яна бир муіим тарафи – унга атайлаб тутєич єилинмаганидир. Тутєичи бўлмаса іам, иссиє чой билан тўла ПИЁЛАни ушлаб куйиб єолган одамни іалигача эшитмаганман. ПИЁЛА єўлга жуда яхши ўрнашади – пастидан номсиз ва ўрта бармоє, тепасидан бош бармоє билан ушланади. Єўлнинг кўрсаткич бармоји эса пиёла єорнига тегиб туриши учун эркин іаракат єилади. Биласизми, айнан шу кўрсаткич бармоє одам терисида энг сезгир єисм экан! Шу сабабли ПИЁЛАни тутганда, одамнинг мияси кўрсаткич бармоє учидаги нозик ва сезгир нервлар орєали ПИЁЛАдаги чойнинг іароратини іали пиёла лабга яєинлашмасдан туриб жудаям аниє сезишга муваффає бўлади. Одам єайноє чой ичаётганида БАРДАК ва МАГда тилини куйдириб олиш эітимоли анча катта.
Тутєич йўєлигининг яна бир устунлиги шундаки, ПИЁЛАнинг іар хил жойидан чой ичиш мумкин. Масалан, тутєичли МАГда лаб іар доим битта жойга тегади ва бу оммавий ошхоналарда чой ичувчиларга психологик ноєулайлик тујдириши мумкин. Гарчи МАГ сизга берилишидан аввал ювилган бўлса-да, тутєичдан ушлаб ичар экансиз, бу ерга бошєа бировнинг лаби теккани онгингизда ўрнашиб тураверади. Шу каби нотинчликдан єутилиш учун іатто ўзини покиза санаган инсонларнинг баъзилари оммавий ошхоналарда МАГни атайин тескари ушлаб чой ичишади. ПИЁЛАда эса психологик жиіатдан инсоннинг онги бу каби нотинчликлардан холи бўлади.
Ажабо, буларнинг барчаси тасодифданмикан ёки аждодларимиз шу єадар доно ва зукко ўтган эканларми? Нима учун уларнинг бу ихтироси минг йиллаб синовдан ўтиб, іеч єандай ўзгаришсиз XXI асрда іам кенг єўлланиб келинмоєда. Атрофдаги бошєа нарсаларга бир боєинг – кўплаб буюмлар ишлаб чиєарилишга улгурмасдан, єайта-єайта ўзгартирилади. ПИЁЛА эса, эсимизни танибмизки, ўша-ўша!
Энди келинг, Туркларнинг БАРДАК деб аталувчи жимжимадор чойдонини кўриб чиєайлик (Русларнинг СТАКАНи іам деярли айни, фаєат сифатсизроє ва хунукроє).
БАРДАК (bardak)
РАНГИ. Маълумки БАРДАК доимо шишадан ясалади. Кўриниши жуда чиройли, айниєса чойни єуйиб єўйиб томоша єилиб ўтираверсам дейсиз... Лекин шишанинг шаффоф (рангсиз)лиги чойга тушган (ёки тушиб єолган) соч, єумурсєа, пашша ва іоказоларни пайєашни єийинлаштиради, чунки шиша шаффофлиги туфайли остидаги дастурхонни акс эттириб, кўзни адаштиради. Єолаверса, тўє рангдаги чой єуйилган БАРДАК кирланган бўлса іам кўз билан оддий єарашда пайєаб бўлмайди – бу эса сојлик ва гигиена учун зарар етказиши мумкин.
ТАРКИБИ. Шишадан тайёрланган бардак иссиєликни ниіоятда тез ўтказади ва бу билан бармоє учларининг куйишига ва уларнинг сезгирлиги сустлашишига сабаб бўлиши мумкин. Шиша сополдан єимматроє туради. Єолаверса, юєорида зикр этилганидек, шиша совує сувда ювилганидан кейин бирданига єайноє чой єуйиладиган бўлса, кутилмаганда дарз кетиши кўп содир бўлади.
ШАКЛИ. БАРДАКнинг шакли уни тутиб туришни анча єийинлаштиради. БАРДАКка єуйилган чойни охирги томчисигача ичмоєчи бўлган одам эса юзини тикка осмонга єаратишга мажбур, чунки ости кенгайтирилган бўлганидан анча чой «єамалиб» єолади. Ишонмасангиз, кейинги сафар турк ресторанига борганингизда эътибор бериб кўринг! Бундан ташєари, БАРДАКка мураббо, єаймоє ва шу каби нарсаларни солиб, нон текказиб ея олмайсиз. Тўјри, турклар бу маєсадларда бошєа идишлардан фойдаланишади. Аммо бу ортиєча харажат, ортиєча даімазага сабаб бўлади. БАРДАКнинг усти кенгайтирилган бўлса-да, ости іам кенг – бу эса чойнинг совишини секинлаштиради. Натижада одам агар шошилиб бардакдан чой ичса, тилини куйдириб олиши мумкин. БАРДАКни ювиш іам ПИЁЛАни ювишдан бироз єийинроєлигини эса тушунтириб ўтириш іам шарт эмас.
Тошкент пиёласи...
МАЪМУРЖОН РАІИМОВ (Odamlar_orasida gazetasidan)
Бирон нарсанинг камолотга етганлиги белгиси
унга іеч єандай янги нарса єўшиш мумкин бўлмай єолганида эмас, балки ундан іеч нарсани олиб ташлаш мумкин бўлмай єолганидадирАнтуан де Сент-Экзюпери
Кечагидек эсимда, мустаєилликдан кейин америкаликлар юртимизга келишни бошлаган пайтларда улар билан кўп маротаба суібатдош бўлгандим. Шундай суібатларнинг бирида улардан ёшроји пиёлани кўрсатиб, «Биринчи марта худди мана бу каби пиёлада менга чой узатилганида, тутєичини излаб пиёлани роса у ёє-бу ёјини єараганман!» деб кулди. Ўша гап менга жуда єаттиє таъсир єилганди. Мен: «наіотки менинг элим шу єадар содда бўлса?! Іатто оддий пиёлага тутєич ёпиштириб єўйишга іам аєли етмаган бўлса?!» деб роса эзилгандим.
Ўша гапдан бери орадан кўп йиллар ўтди. Мен чет элда таълим олдим, ишладим ва жаіоннинг кўплаб миллат вакиллари билан яєиндан танишдим. Табиийки, кўпгина аввалги фикрларим іам тубдан ўзгарди. Шулар жумласидан пиёланинг дизайни, яъни ясалиши іаєидаги тасаввурим іам тамоман янгиланди. Энди билсам, бизнинг ота-боболаримиз энг мукаммал дизайндаги чойдонни ясаб єолдиришган экан. ПИЁЛА – бу іаєиєий бир санъат асари. Іар єандай нуєтаи назардан олиб єарайдиган бўлсак іам ПИЁЛА бошєа чойдонлардан устун! Буни мен сизга іозир исботлаб бераман!
Іаєиєий исбот єиёслашда намоён бўлади, дейишади. Келинг, биз іам ўзимизнинг ўзбекона ПИЁЛАмизни жаіоннинг бошєа етакчи халєларидаги чой ичиладиган идишлар, хусусан, туркларнинг жимжимадор стакани БАРДАК ва америкаликларнинг фахри ва јурури саналган тутєичли кружка МАГ билан солиштириб кўрамиз.
ПИЁЛА (piyola)РАНГИ. ПИЁЛАларнинг кўп тури мавжуд – пахта гулли, атлас пиёлалар, лекин барчасининг ичи ОЄ эканига іеч эътибор берганмисиз? Бунинг сабабларидан бири – оє рангли нарсанинг ичига мабодо чанг, чивин, соч ёки шу каби майда нарсалар тушиб єолгудек бўлса, одамнинг кўзи даріол пайєай олади. ПИЁЛАга сув єуйилганида, сувда салгина лойєаланиш бўлса, даріол кўринади. Іатто пиёлангиздаги чой бир соат ва ундан іам кўп дастурхонда єолиб кетса іам, єайтиб келиб бир назар ташлаш билан ичига бирор нарса тушиб єолмадимикан, дея текшириб чиєиш жуда осон. Шундай эмасми? Ана сизга пиёланинг ички рангидаги битта іикмат!
ТАРКИБИ. ПИЁЛАнинг чинни ёки сополдан ясалгани іаммага маълум. Бунинг бир нечта кучли сабаблари бор. Иєтисодий тарафдан олиб єарасак, бу ПИЁЛАнинг таннархи арзон тушишига олиб келади. Туркларнинг БАРДАК чойдони шишадан єилинади, шишанинг эриши учун жуда катта іарорат лозим бўлади. Чинни ва сополдан пиёла ясаш эса бу єадар юєори іароратни талаб єилмайди. Термодинамика нуєтаи назаридан эса, чинни ва сопол моддаси иссиєликни секин ўтказади іамда иссиєлик таъсирида ёрилиб кетмайди. Іозирги замоннинг энг ривожланган ички ёнув двигателларининг аксари іам айнан сополдан тайёрланаётгани іам бунга исбот бўлиши мумкин. Совує сувда ювилган шишага єайноє сув єуйилганда, у дарз кетиб, инсонни шикастлаши іам мумкин. Сопол ёки чиннидан тайёрланган идишда эса бундай іолат рўй бермайди!
ШАКЛИ. ПИЁЛАнинг шаклига эътибор єаратадиган бўлсак, у бошєа барча чойдонлардан яєєол ажралиб туради – унинг уст юзаси мумкин єадар максимал кенгайтирилган. Эътибор беринг-а, ПИЁЛАнинг ости кичкина ва юєориси борган сари кенгайиб кетган! Бу эса иссиє ичимликларнинг энг тез фурсатда совишига ёрдам беради. Биласиз, мусулмончилик іам овєатни иссиє истеъмол єилишдан, ичимликни иссиє ичишдан єайтаради. Бир іикмати борки, динимиз буни бизга таълим берган. Мусулмончиликнинг іамма тартиб-єоидаларига жуда єаттиє амал єилган ота-боболаримиз ПИЁЛАни балки шу маєсадда іам чойни тезроє совутиб берадиган єилиб ясашгандир... Бундан ташєари, унинг ости тор, тепаси кенг экани бир нечта ПИЁЛАни устма-уст тахлаш ва саєлашда іам жуда єўл келади. ПИЁЛАнинг шакли унинг ниіоятда универсал, яъни хилма-хил маєсадларда ишлатилишига іам имкон беради. Хусусан, мураббо, асал ва шу каби нарсаларни солиб, бирданига бир неча киши нон ботириб ейиши іам мумкин. ПИЁЛАдаги чойни одам єийналмасдан охирги томчисигача бошини орєага ташламай, атрофдагиларга бурнининг тешигигача кўрсатмай ича олади. БАРДАК ва МАГ мисолида эса ё чойнинг охирини ичмасдан єолдириш, ё бошни орєага ташлаш керак, акс іолда чойдон бурнингизга кийилиб єолади...
ПИЁЛА шаклининг яна бир муіим тарафи – унга атайлаб тутєич єилинмаганидир. Тутєичи бўлмаса іам, иссиє чой билан тўла ПИЁЛАни ушлаб куйиб єолган одамни іалигача эшитмаганман. ПИЁЛА єўлга жуда яхши ўрнашади – пастидан номсиз ва ўрта бармоє, тепасидан бош бармоє билан ушланади. Єўлнинг кўрсаткич бармоји эса пиёла єорнига тегиб туриши учун эркин іаракат єилади. Биласизми, айнан шу кўрсаткич бармоє одам терисида энг сезгир єисм экан! Шу сабабли ПИЁЛАни тутганда, одамнинг мияси кўрсаткич бармоє учидаги нозик ва сезгир нервлар орєали ПИЁЛАдаги чойнинг іароратини іали пиёла лабга яєинлашмасдан туриб жудаям аниє сезишга муваффає бўлади. Одам єайноє чой ичаётганида БАРДАК ва МАГда тилини куйдириб олиш эітимоли анча катта.
Тутєич йўєлигининг яна бир устунлиги шундаки, ПИЁЛАнинг іар хил жойидан чой ичиш мумкин. Масалан, тутєичли МАГда лаб іар доим битта жойга тегади ва бу оммавий ошхоналарда чой ичувчиларга психологик ноєулайлик тујдириши мумкин. Гарчи МАГ сизга берилишидан аввал ювилган бўлса-да, тутєичдан ушлаб ичар экансиз, бу ерга бошєа бировнинг лаби теккани онгингизда ўрнашиб тураверади. Шу каби нотинчликдан єутилиш учун іатто ўзини покиза санаган инсонларнинг баъзилари оммавий ошхоналарда МАГни атайин тескари ушлаб чой ичишади. ПИЁЛАда эса психологик жиіатдан инсоннинг онги бу каби нотинчликлардан холи бўлади.
Ажабо, буларнинг барчаси тасодифданмикан ёки аждодларимиз шу єадар доно ва зукко ўтган эканларми? Нима учун уларнинг бу ихтироси минг йиллаб синовдан ўтиб, іеч єандай ўзгаришсиз XXI асрда іам кенг єўлланиб келинмоєда. Атрофдаги бошєа нарсаларга бир боєинг – кўплаб буюмлар ишлаб чиєарилишга улгурмасдан, єайта-єайта ўзгартирилади. ПИЁЛА эса, эсимизни танибмизки, ўша-ўша!
Энди келинг, Туркларнинг БАРДАК деб аталувчи жимжимадор чойдонини кўриб чиєайлик (Русларнинг СТАКАНи іам деярли айни, фаєат сифатсизроє ва хунукроє).
БАРДАК (bardak)
РАНГИ. Маълумки БАРДАК доимо шишадан ясалади. Кўриниши жуда чиройли, айниєса чойни єуйиб єўйиб томоша єилиб ўтираверсам дейсиз... Лекин шишанинг шаффоф (рангсиз)лиги чойга тушган (ёки тушиб єолган) соч, єумурсєа, пашша ва іоказоларни пайєашни єийинлаштиради, чунки шиша шаффофлиги туфайли остидаги дастурхонни акс эттириб, кўзни адаштиради. Єолаверса, тўє рангдаги чой єуйилган БАРДАК кирланган бўлса іам кўз билан оддий єарашда пайєаб бўлмайди – бу эса сојлик ва гигиена учун зарар етказиши мумкин.
ТАРКИБИ. Шишадан тайёрланган бардак иссиєликни ниіоятда тез ўтказади ва бу билан бармоє учларининг куйишига ва уларнинг сезгирлиги сустлашишига сабаб бўлиши мумкин. Шиша сополдан єимматроє туради. Єолаверса, юєорида зикр этилганидек, шиша совує сувда ювилганидан кейин бирданига єайноє чой єуйиладиган бўлса, кутилмаганда дарз кетиши кўп содир бўлади.
ШАКЛИ. БАРДАКнинг шакли уни тутиб туришни анча єийинлаштиради. БАРДАКка єуйилган чойни охирги томчисигача ичмоєчи бўлган одам эса юзини тикка осмонга єаратишга мажбур, чунки ости кенгайтирилган бўлганидан анча чой «єамалиб» єолади. Ишонмасангиз, кейинги сафар турк ресторанига борганингизда эътибор бериб кўринг! Бундан ташєари, БАРДАКка мураббо, єаймоє ва шу каби нарсаларни солиб, нон текказиб ея олмайсиз. Тўјри, турклар бу маєсадларда бошєа идишлардан фойдаланишади. Аммо бу ортиєча харажат, ортиєча даімазага сабаб бўлади. БАРДАКнинг усти кенгайтирилган бўлса-да, ости іам кенг – бу эса чойнинг совишини секинлаштиради. Натижада одам агар шошилиб бардакдан чой ичса, тилини куйдириб олиши мумкин. БАРДАКни ювиш іам ПИЁЛАни ювишдан бироз єийинроєлигини эса тушунтириб ўтириш іам шарт эмас.