таом емоқ, унга йиғилмоқ, зиёфат ва шунга ўхшаган нарсалар одоблари

[Kamina]

таом емак одобларининг баъзилари таомдан олдин, айримлари таом ейиш чоғида ва баъзилари эса таомдан сўнг бўлади.
таомдан олдинги одоблар қуйидагилардир: емакдан олдин қўлни ювиш, чунончи ҳадиси шарифда воридким: «таомдан олдин ва кейинги таҳорат уни баракотли этади». абу довуд ва термизий ривоят этишган, аммо санади заиф ҳадис. ювилмаган қўл кир бўлади. шунга ўхшаган одоблардан яна бири тайёр таомни ерга ёзилган дастурхонга қўйишдир. (Ҳозирги замонда шароитга қараб таомни махсус хонтахта устига қўйиш ва курсиларда ўтириб қошиқ ва санчқилар ёрдамида таом истеъмол этишда монелик йўқ… – тарж.) бу расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам феълларига яқинроқдир. яна бу ҳол тавозуъга ёндошдир. шу жумладан, дастурхон атрофида ерга – ўнг оёқни тиклаб, чап оёғи устига ўтириш ҳам зикр этилади. таом ейишда аллоҳ таолога итоат этишда тақво ва емак билан унга мутъе бўлишни ният этиш лозим. таомни фақат неъмат, деб қасд этмайди. бу ният тўғрилигининг аломати ҳаддан зиёд тўйиб кетмай, бир қатор таомланишдир. расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам марҳамат қиладилар: «одам боласига гавдасини кўтариб туриш миқдоридаги овқат кифоядир. агар таом истеъмол этиш лозим бўлса, у вақтда меъданинг учдан бири таом учун, учдан бири сув учун ва учдан бири нафас олиш учун бўлмоғи керак». имом насаий ва ибн можа ривоят этишган. имом термизий бу ҳасан – чиройли ҳадис, деб айтганлар. одам боласи қорнини ёмонлик идиши каби тўлдирмайди.

бу ниятнинг зарурати шуки, фақат оч бўлсагина, қўлини таомга узатади. тўйишдан олдин қўлини таомдан тортади. ким шундай қилса, ҳеч қачон табибга муҳтож бўлмайди. яна шундай одоблардан кейингиси – ризқ-рўздан рози бўлиш. оз таомни паст ҳисобламаслик, таомга аҳли аёли ва болаларидан бўлса ҳам, кўпчиликни даъват этишга ҳаракат қилиш лозим.

таом ейиш вақтидаги одоблар эса қуйидагилардир: таом истеъмол қилишдан аввал «бисмиллаҳир роҳманир роҳим»ни айтиш, таомдан сўнг «алҳамдулиллаҳ», дейиш, таомни ўнг қўл билан олиб ейиш, кичик-кичик луқма олиш ва уни яхшилаб чайнаб ютиш, оғиздаги таомни ютиб бўлмасдан бурун иккинчи луқмага қўл узатмаслик, таомни ёмонламаслик, одам ўзига яқин бўлган таомни олиб ейиш, агар турли нав, масалан, мевага ўхшаган нарса бўлса, унда ҳеч боиси йўқ, луқмани уч бармоқ билан ушлаб ейиш, тушиб кетган луқмани олиш, иссиқ таомга пуфламаслик, бир идишга хурмо ва данагини қўймаслик, кафтига ҳам йиғмаслик, балки данакни олиб кафтининг орқасига қўйиб, сўнг дастурхон четига қўйиш. шу каби ёғда пиширилган хурмо ва гўштли таомларни ейишда шундай одобда бўлади. таом вақтида сув ичмайди, зеро бу тиб бобидаги энг яхши ҳолдир.

сув ичиш одоблари қуйидагилар: уни ўнг қўл билан олиб ичиш, ичишдан олдин унга қараш, сувни сўриб ичиш. Ҳазрат али розийаллоҳу анҳу айтадилар: «сувни сўриб ичинглар, уни бир нафасда тўхтамай сипқорманглар, зеро жигар касали сувни нафас олмай ичишдан ҳосил бўлади». шунинг учун уни узиб-узиб ичиш тиб жиҳатидан ҳам афзалдир. яна сувни тик туриб ичмаслик, уни ичишда уч бор нафас олиш керак бўлади.

имом бухорий ва муслим «саҳиҳ»ларида ривоят этилганки, жаноб пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам сув ичишда уч бор нафас олар эдилар. бунда сув идишини ўзларидан узоқлаштириб, сўнг нафас олардилар. сув идишини оғзида тутиб нафас олинмайди.

таомдан сўнг мустаҳаб бўлган одоблар қуйидагилардир: тўйишдан олдин таомдан қўлини тортиш ва бармоқларини ялаш, товоқ-лаганни бармоқлари билан тозалаб қўйиш, аллоҳга «алҳамдулиллаҳ», деб ҳамд айтиш. пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинади: «аллоҳ таоло таом еб, сўнг таом учун унга ҳамд айтган, сув ичиб ва сув учун аллоҳга ҳамд айтган ҳамда қўлини ёғ ва сассиқ ҳидини кетказиб ювган бандасидан албатта рози бўлади».

таом ейишда жам бўлиш ва иштирок этиш сабабидан зиёда бўладиган одоблар ҲаҚидаги фасл

шундай одоб-ахлоқлардан бири агар дастурхон атрофида ўзидан ёши улуғ киши ёки аҳли фазллари бўлса, уларнинг ҳурматидан биринчи бўлиб таом ейишни бошламасликдир. аммо уй соҳиби ёки зиёфат эгаси бўлса, таом ейишни биринчи бўлиб бошлаб бериш лозим. яна таом устида сукут сақламаслик, балки маъруф нарсалар ҳақида сўзлаш, таом ва ундан бошқа нарсалар ҳақидаги солиҳлар ҳикояларидан гапириш одобдандир.

шунингдек, таом тановул этувчи ҳар бир киши дўстига мулозамат этиши лозимки, таом дастурхони атрофидаги биродари унга «олинг, енг», деган сўзни айтишга эҳтиёж сезмасин. балки ёзилиб, бетакаллуф бўлиш ва ўзини сиқилганга солмаслик керак.

яна емак вақтида хижолат тортмасликлари учун биродарларига тикилиб қарамаслиги, ўзгалар хушламайдиган амални қилмаслиги, товоқ-лаган устида қўлларини силкитмаслиги, оғзига луқма солаётган вақтда бошини лаган-товоқга чўзмаслиги, оғзидан бирор нарсани чиқариб ташламоқчи бўлса, юзини таомдан ўгириши ва у нарсани чап қўли билан олиши, ёғли луқмани сиркага ва сиркани ёғга ботирмаслиги – бу ҳолни ўзидан бошқа одам ёмон кўриши мумкин – ўзи еяётган луқма бўлагини шўрвага ботирмаслиги (шўрва қўйилган коса умумий бўлса) ҳам шарт.

фасл

дўсту-биродарларини чорлаб, уларга таом тортиш мустаҳабдир. бу ҳақда али розийаллоҳу анҳудан ривоят этилади: «бир миқдор таомга биродарларни жам этиш менга бир қулни озод этишдан ҳам маҳбуброқ».

Ҳайсама раҳимаҳуллоҳи алайҳ хабиса (яъни, хурмо, қаймоқ, крахмал қўшиб тайёрланган тансиқ ва чиройли ширин таом) тайёрлаб иброҳим ва аъмашни даъват этардилар ҳамда уларга: «олинглар, енглар, бу таомларни сизлар учун ҳозирладим», дер эдилар. мезбон ҳеч бир такаллуфсиз, меҳмонлардан таом тортишга изн сўрамай, ўзида ҳозир бўлган таомларни тортади, балки рухсатсиз ҳозир бўлган таомдан дастурхонга келтиради. ўзидаги барча таомни тортиш такаллуфдир.

меҳмон одоблари қуйидагилардир: махсус таомни талаб этмаслик, агар икки хил таомдан бирини танлаш лозим бўлса, энг осонини танлаш, агар мезбон таклифдан хурсанд бўладиган бўлса ва таомни тайёрлашда қийналмаса, унда ихтиёр ўзида.

имом шофеъий заъфарончи (зиравор ўсимлик сотувчи)нинг уйида меҳмон бўлдилар. заъфарончи ҳар куни таомга ишлатиладиган ранг-алвонлар билан мактуб ёзарди ва жориясига топширарди. имом шофеъий мазкур мактубни олиб, унга бошқа бир ранг қўшдилар. заъфарончи буни билиб жуда хурсанд бўлди.

[Kamina]

фасл

бир киши одамлар таом истеъмол этаётганларини билса, уларнинг олдига кирмаслиги лозим. тасодифан, ҳеч бир сабабсиз кириб қолса ва улар уни таомга таклиф этишса, қарайди – агар улар уни ҳаё қилиб таомга чорлаган бўлсалар, бирга тановул этмайди, агар ўзлари билан таомланишларини яхши кўришларини билса, таом ейиши жоиз. бир киши дўстининг уйига ташриф этса-ю, уни уйида топа олмаса, аммо уйда дўстидан бошқа уни кутиб оладиган бошқа одамлар бўлиши шарт, агар ҳеч ким бўлмаса, орқага қайтади. аллоҳ таоло Қуръони каримда амр қилиб бундай дейди: «ўз уйларингдан бошқа уйларга соҳиби хонадонни топмагунларингча ва уй эгаларига салом бермагунларингча кирманглар» (нур сураси, 27-оят). агар унга ишонадиган бўлса ва таомини ейишидан хурсанд бўлишини билса, у вақтда таом ейиши жоиз бўлади.

фасл

зиёфат одоблари қуйидагилардир: зиёфатга фосиқларни эмас, тақводорларни даъват этишга қасд этиш керак. баъзи салафи солиҳлар дейишади: «тақводорлар таомини егил ва таомингни муттақийлар есин!»

зиёфатга фақат бой-бадавлатларнинг ўзини эмас, фақир-мискинларни ҳам даъват этиш лозим. ташкил этиладиган зиёфатга қариндош-уруғларни таклиф этишга асло бепарво бўлмаслик шарт. уларни чақиришда бепарво бўлиш инсонни одамгарчиликдан чиқишга ва силаи раҳм этишдан узоқлашишга олиб келади. шу каби биродар ва таниш-билишлари ҳақида ҳам тартибга риоя этади. зиёфатга таклиф этганда манманлик ва фахрланиш кўзда тутилмайди. балки таом бериш ва дастурхон ёзишда суннатга амал этади. биродарлар қалбларини мойил этади, мўминлар дилларига хурсандчилик киритишни ният этади. таклифни қабул этиши унга машаққатли бўлишини билса, уни зиёфатга таклиф этмайди. ёки бирор сабабга кўра ҳозир бўлганларга азият етказиши мумкин бўлган кишини ҳам таклиф қилмайди.

таклифни Қабул Қилиш одоблари

агар чақириш никоҳ тўйи учун бўлса, уни қабул этиш вожиб, агар мусулмон киши биринчи кунда чақирса, дарҳол уни қабул этиш лозим. агар таклиф ундан бошқа маросимга бўлса, уни қабул қилиш жоиз. шунингдек, таклифни фақат бойлар қабул этиши хос бўлмай, фақир-мискинлар ҳам ижобат этиши лозим. рўза бўлса-да, таклифни рад этмай, чақирилган никоҳ тўйига боради.

агар рўзаси нафл бўлса ва уни очиши мусулмон дўстини хурсанд қилса, оғзини очиб, таомни тановул қилади. агар таом ҳаром бўлса, таклифни қабул қилмайди. шу каби дастурхон атрофига тўшалган нарсалар ипак ва ҳарир бўлса ёки дастурхон устидаги идиш-товоқлар, қошиқ-санчқилар олтин ва кумушдан бўлса ё карнай-сурнай садолари ёхуд турли суратлар бўлса ҳам, таклифни қабул этмайди. шунингдек, таклиф этувчи золим, фосиқ, бидъатчи ёки таклифи билан фахрни ният қилган бўлса, бундай таклиф ҳам қабул қилинмайди. таклиф қабул қилинганда фақат таом ейиш ният қилинмайди, балки суннатга эргашиш, мўмин дўстини ҳурмат қилиш, ўзи ҳақидаги ёмон гумон қилувчилардан сақланишни ҳам ният этади. чунки таклифни қабул қилмаса, уни мутакаббирликда айблашлари мумкин.

зиёфатга ҳозир бўлганда тавозе билан ўтиради ва юқорига интилмайди. мезбон кўрсатган жойга ўтиради. таом келадиган тарафга кўп қарамайди. бу кишининг очкўзлигига далилдир.

фасл

таом ҳозир бўлишида беш одоб бор:

1. таом тортишни тезлатиш. бу меҳмоннинг ҳурмати ҳисобланади.

2. таом тортишни мевалардан бошлаш. бу тиббий нуқтаи-назардан фойдалидир. аллоҳ таоло хабар бериб айтади: «улар ихтиёр этадиган мевалар ва кўнгиллари хоҳлаган қуш гўштлари» (воқеа сураси, 20–21-оятлар). мевалардан сўнг гўштли, хусусан, қўрда пиширилган таомларни тортиш афзал. гўштли таомдан сўнг сарид – нон солинган шўрва тортиш яхши. сўнг ширинликлар тортилади. бундай чиройли ва ширин таомлардан кейин совуқ сув ичилади. зиёфат якунида қўллар илиқ сув билан ювилади.

3. Ҳозирланган барча таомларни дастурхонга тортиш.

4. дастурхондан таомларни йиғиштиришга шошмаслик, балки меҳмонлар қўлларини тортгунларигача кутиб туриш.

5. кифоя этадиган барча таомларни тортиш. таомларнинг ҳаммасини тортмаслик мурувватни кеткизади.

таом тортишдан олдин уйдаги аҳли аёлларнинг насибаларини ажратиб қўйиш.

зиёфатдан сўнг меҳмон қайтишни истаса, мезбон у билан ҳовлиси ёки эшигининг олдига қадар чиқиши лозим. бу ҳам меҳмонга кўрсатилган иззат-икромдир. меҳмонлар билан очиқ юз билан муомалада бўлиш, кириб-чиққанда ва дастурхон атрофида ўтирганда чиройли сўзларни сўзлаш чуқур ҳикмат белгисидир.

аммо меҳмон ҳам зиёфатдан агар кўнгли тўлмаган бўлса ҳам, очиқ юз ва яхши кайфиятда қайтиши лозим. бу ахлоқ-одоб ва тавозуъдандир. меҳмон уй соҳибининг розилиги ва изни билан ўрнидан қўзғалади. мезбон ҳурматини бажо келтиришда риоя этади.

[Huzuri]

Меҳмонга икром
Меҳмонга икром қилиш ва яхши хизмат қилиш керак. Меҳмонга кетадиган таомлардан қўрқмаслик керак. Оталаримиз, (Меҳмон 10 қисмати билан келади, ундан бирини ейди тўққизи қолади. Меҳмон келар ешикдан, ризқи келар тешикдан) деганлар. Ҳадиси шарифда буюрилдики, (Меҳмон келмаган уйга, малаклар кирмайди), (Меҳмон хохламаган кишида хайр йўқ), (Дастурҳон меҳмонга очиқ бўлган муддатгача, малаклар уй эгасига истиғфорда бўладилар), (Аллоҳу таоло бир қавмга хайр мурод қилганда, уларга ҳадия ҳисобида меҳмон юборади. Меҳмон ризқи билан келади, кетади. Аллоҳ эса Оила халқини мағфират қилади).
Меҳмонга юмшоқлик ва эҳсон билан муомала қилинади. Имоми Авзоий ҳазратлари (Меҳмонга икром, унга кулар юз ва ширин сўз билан бўлади.) деганлар. Меҳмонга уйда нима бўлса, шу берилади. Ташвиш қилиб ортиқча ҳар хил ва қиммат нарса келтириб қийинчилик, қарзга тушмаслик керак. Ҳазрати Пайғамбаримиз, (Меҳмон учун кулфатга кирмангиз, меҳмон булардан роҳатсиз бўлади. Меҳмонни ранжитган, Аллоҳни ранжитган бўлади.) буюрмоқда. Меҳмонга хизмат қилганга катта савоблар бор. Ҳазрати Ўмар меҳмонга алоҳида ўзлари хизмат қилардилар. Хизмат қилишга одам етарли бўлатуриб нимага ўзлари хизмат қиладилар деб сўралганда, (Ичида меҳмонлар бўлган уйда малаклар оёқда турадилар) деган ҳадиси шарифни нақл қилиб, (Малаклар оёқда турганда, ўтиришдан ҳаё қиламан.) буюрганлар. Уйда бўлган таомларни кўп-кўп икром қилиш керак, меҳмонга берилган кўп овқатни исроф деб санамаслик керак. Меҳмондорчиликда ўтган вақтдан, меҳмонга ҳам, мезбонга ҳам ҳисоб сўралмайди (бу харом нарсалардан сўралмайди дегани эмас, ундай жойларга умуман бир баҳоналар билан борилмайди). Чақирган киши Аҳли суннат бўлса ва харом аралашмаган жой бўлса, Аллоҳ ризоси учун чақирган бўлса, бориш вожиб бўлади(албаттаки аввал гаплашилиб вақти бўлса). Аллоҳ учун кўп икром қилса ҳам исроф бўлмайди(бу ерда албаттаки меҳмон тўядиган ва уни мамнун қилиш даражаси, ортиқча 10 кунлик овқат пиширилмайди). Меҳмонга уч мартадан ортиқ “ол, егин” деб айтмаслик керак, “Аллоҳ учун енглар энди”, “сенга бўла шунча нарсам” деб қайта-қайта ғашига тегиб, миннат қилиб, уларни безор қилмаслик, зўрламаслик керак. Меҳмоннинг жаҳлини чиқарган, Аллоҳу таолони ғазаблантирган бўлади. Меҳмонга хизмат қилдирмаслик керак, ҳадиси шарифда (Меҳмондан хизмат кутиш, ақли нуқсонлигининг белгиси.) буюрилган. Такаллуф, зулм ва хиёнат қилмаслиги керак. (Бу ердаги маъноси, Такаллуф, уйида бўлмаган нарсани машаққат билан, катта чиқинга кириб келтириш. Хиёнат, уйидаги нарсаларни меҳмонидан аяган. Зулм, уйидагини бор-йўғини меҳмонга бериб, бола-чағасини оч қолдириш.) Меҳмондорликда мезбон, уй эгасидан фақатгина сув ва туз сўрай олади. Ҳар нарса сўраб мезбонни хижолатга қўйиш адабсизлик бўлади. Таом қайноқ қилиб ейилмайди, бўлинмасдан бир идишда ейиш баракатлидир. Меҳмонни куттирмасдан таомни тезроқ бериш ва уялмаслиги учун ўзи ҳам кўп-кўп ейиш керак. Чақирганлардан бир-икки киши келимаган бўлса, уларни кутиб турмасдан овқат меҳмонларга берилади. Кечикган фақир бўлса ёки хафа бўладиган киши бўлса кутаолади.

[nikonbek]

рахмат биродарлар